Салалар тізімі

Алаң

Қазақ тілінде жаңа терминдерді қалыптастыру мәселесі – тіл біліміндегі маңызды бағыттардың бірі. 1. Жасанды интеллект терминін алайық. Шығу тегі: «Жасанды интеллект» термині ағылшын тіліндегі Artificial Intelligence (AI) сөзінен шыққан. «Artificial» – «жасанды», Толығырақ ...ал «intelligence» – «ақыл, зерде» деген мағынаны білдіреді. Бұл термин ғылыми айналымға XX ғасырдың ортасында, нақтырақ айтқанда 1956 жылы АҚШ-та өткен ғылыми конференциядан кейін кеңінен тарала бастады. Қазіргі кезде жасанды интеллект технологиялары компьютерлік бағдарламаларда, робот техникасында, медицинада және білім беру саласында кеңінен қолданылып келеді. Қазақ тілінде бұл термин «жасанды интеллект» деп өте сәтті аударылған. Менің ойымша, бұл аударма өте дәл әрі түсінікті. Себебі терминнің негізгі мағынасы толық сақталған және қазақ тілінің заңдылықтарына сәйкес келеді. 2. Қазіргі кезде ақпараттық технология саласында жиі қолданылатын тағы бір термин – Подкаст. Шығу тегі: «Подкаст» сөзі ағылшын тіліндегі podcast сөзінен шыққан. Бұл атау алғаш рет Apple компаниясының iPod құрылғысының атауымен байланысты пайда болған. Кейіннен интернет арқылы таралатын аудио бағдарламалардың жалпы атауына айналды. Қазақ тіліне бұл термин ағылшын және орыс тілдері арқылы енген. Қазіргі кезде білім беру, журналистика және медиа саласында жиі қолданылады. Менің пікірімше, бұл терминді тыңдалым-бағдарлама немесе дыбыстық сұхбат деп қазақшалауға болады. Бірақ қазіргі уақытта «подкаст» атауы халық арасында кең таралған. 3. Қазіргі уақытта жиі қолданылатын тағы бір термин – Стартап. Шығу тегі: Бұл сөз ағылшын тіліндегі startup сөзінен шыққан. «Start» – «бастау», «up» – «көтерілу, іске қосу» деген мағынаны білдіреді. Алғашында бұл термин жаңа бизнес жобаларды сипаттау үшін қолданылған. Қазақ тіліне бұл сөз негізінен ағылшын және орыс тілдері арқылы енген. Қазіргі кезде экономика, кәсіпкерлік және технология салаларында кеңінен қолданылып жүр. Менің пікірімше, «стартап» сөзін кей жағдайда жаңа жоба деп қазақшалауға болады. Дегенмен, халықаралық ортада «стартап» термині кең таралғандықтан, оны сол күйінде қолдану да орынды деп ойлаймын.
Құралай Тілепбергенқызы Қазақ тілінде жаңа терминдерді қалыптастыру мәселесі – тіл біліміндегі маңызды бағыттардың бірі. 1. Жасанды интеллект терминін алайық. Шығу тегі: «Жасанды интеллект» термині ағылшын тіліндегі Artificial Intelligence (AI) сөзінен шыққан. «Artificial» – «жасанды», Толығырақ ...ал «intelligence» – «ақыл, зерде» деген мағынаны білдіреді. Бұл термин ғылыми айналымға XX ғасырдың ортасында, нақтырақ айтқанда 1956 жылы АҚШ-та өткен ғылыми конференциядан кейін кеңінен тарала бастады. Қазіргі кезде жасанды интеллект технологиялары компьютерлік бағдарламаларда, робот техникасында, медицинада және білім беру саласында кеңінен қолданылып келеді. Қазақ тілінде бұл термин «жасанды интеллект» деп өте сәтті аударылған. Менің ойымша, бұл аударма өте дәл әрі түсінікті. Себебі терминнің негізгі мағынасы толық сақталған және қазақ тілінің заңдылықтарына сәйкес келеді. 2. Қазіргі кезде ақпараттық технология саласында жиі қолданылатын тағы бір термин – Подкаст. Шығу тегі: «Подкаст» сөзі ағылшын тіліндегі podcast сөзінен шыққан. Бұл атау алғаш рет Apple компаниясының iPod құрылғысының атауымен байланысты пайда болған. Кейіннен интернет арқылы таралатын аудио бағдарламалардың жалпы атауына айналды. Қазақ тіліне бұл термин ағылшын және орыс тілдері арқылы енген. Қазіргі кезде білім беру, журналистика және медиа саласында жиі қолданылады. Менің пікірімше, бұл терминді тыңдалым-бағдарлама немесе дыбыстық сұхбат деп қазақшалауға болады. Бірақ қазіргі уақытта «подкаст» атауы халық арасында кең таралған. 3. Қазіргі уақытта жиі қолданылатын тағы бір термин – Стартап. Шығу тегі: Бұл сөз ағылшын тіліндегі startup сөзінен шыққан. «Start» – «бастау», «up» – «көтерілу, іске қосу» деген мағынаны білдіреді. Алғашында бұл термин жаңа бизнес жобаларды сипаттау үшін қолданылған. Қазақ тіліне бұл сөз негізінен ағылшын және орыс тілдері арқылы енген. Қазіргі кезде экономика, кәсіпкерлік және технология салаларында кеңінен қолданылып жүр. Менің пікірімше, «стартап» сөзін кей жағдайда жаңа жоба деп қазақшалауға болады. Дегенмен, халықаралық ортада «стартап» термині кең таралғандықтан, оны сол күйінде қолдану да орынды деп ойлаймын.
12.03.2026 10:21 | 0 | 0
Қазіргі ғылым мен технологияның қарқынды дамуы жаңа ұғымдар мен терминдердің пайда болуына алып келді. Ғылыми терминдер белгілі бір ғылым саласындағы арнайы ұғымдарды нақты және дәл білдіру үшін қолданылады. «Глобализация» сөзі латын Толығырақ ...тіліндегі globus – «жер шары», «әлем» деген мағынаны білдіреді. Бұл термин әлем елдерінің экономикалық, мәдени және саяси байланыстарының күшею процесін сипаттайды. Термин қазақ тіліне орыс және ағылшын тілдері арқылы енген. [3, 95] Қазіргі уақытта «глобализация» термині саясаттану, экономика, социология және халықаралық қатынастар саласында жиі қолданылады. Кейбір ғалымдар бұл ұғымды «жаһандану» деп аударып қолданады. Дегенмен ғылыми әдебиеттерде екі нұсқа да қатар кездеседі. «Цифрландыру» термині латын тіліндегі digitus – «сан», «сандық белгі» деген сөзінен шыққан. Бұл термин ақпаратты сандық форматқа көшіру немесе технологиялық процестерді сандық жүйе арқылы басқару мағынасында қолданылады. Термин қазақ тіліне негізінен орыс және ағылшын тілдері арқылы енген. [3, 203] Қазіргі кезде «цифрландыру» сөзі мемлекеттік басқару, экономика, білім беру және ақпараттық технология салаларында кеңінен қолданылады. Қазақстандағы мемлекеттік бағдарламаларда да бұл термин жиі кездеседі. Сондықтан оның қолданысы ғылыми және қоғамдық тілде тұрақты қалыптасқан. «Кибер» сөзі грек тіліндегі kybernetes – «басқарушы», «жетекші» деген мағынаны білдіреді. Ал «қауіпсіздік» сөзі белгілі бір жүйені немесе ақпаратты қауіптен қорғау мағынасында қолданылады. Бұл термин компьютерлік жүйелер мен ақпараттық желілерді қорғау ғылымын білдіреді. Термин қазақ тіліне негізінен ағылшын және орыс тілдері арқылы енген. [4, 278] Қазіргі уақытта «киберқауіпсіздік» термині ақпараттық технология, мемлекеттік басқару және әскери салада кеңінен қолданылады. Ғылыми еңбектерде және халықаралық құжаттарда да жиі кездеседі. Сондықтан бұл терминнің қазақ тіліндегі қолданысы ғылыми айналымда дұрыс қалыптасқан деп айтуға болады. «Кибернетика» сөзі грек тіліндегі kybernetike – «басқару өнері» деген мағынаны білдіреді. Бұл термин ғылымда әртүрлі жүйелерді, әсіресе техникалық, биологиялық және әлеуметтік жүйелерді басқару мен байланыс процестерін зерттейтін ғылым саласын білдіреді. Термин қазақ тіліне орыс тілі арқылы енген. [1, 198] Қазіргі кезде «кибернетика» термині информатика, инженерия және басқару теориясы салаларында кеңінен қолданылады. Университет оқулықтарында, ғылыми зерттеулерде және техникалық әдебиеттерде жиі кездеседі. Термин халықаралық сипатқа ие болғандықтан, қазақ тілінде де сол күйінде қолданылып келеді. Сондықтан оның қолданысы ғылыми тілде тұрақты қалыптасқан деп айтуға болады.
Талғатқызы Ақниет Қазіргі ғылым мен технологияның қарқынды дамуы жаңа ұғымдар мен терминдердің пайда болуына алып келді. Ғылыми терминдер белгілі бір ғылым саласындағы арнайы ұғымдарды нақты және дәл білдіру үшін қолданылады. «Глобализация» сөзі латын Толығырақ ...тіліндегі globus – «жер шары», «әлем» деген мағынаны білдіреді. Бұл термин әлем елдерінің экономикалық, мәдени және саяси байланыстарының күшею процесін сипаттайды. Термин қазақ тіліне орыс және ағылшын тілдері арқылы енген. [3, 95] Қазіргі уақытта «глобализация» термині саясаттану, экономика, социология және халықаралық қатынастар саласында жиі қолданылады. Кейбір ғалымдар бұл ұғымды «жаһандану» деп аударып қолданады. Дегенмен ғылыми әдебиеттерде екі нұсқа да қатар кездеседі. «Цифрландыру» термині латын тіліндегі digitus – «сан», «сандық белгі» деген сөзінен шыққан. Бұл термин ақпаратты сандық форматқа көшіру немесе технологиялық процестерді сандық жүйе арқылы басқару мағынасында қолданылады. Термин қазақ тіліне негізінен орыс және ағылшын тілдері арқылы енген. [3, 203] Қазіргі кезде «цифрландыру» сөзі мемлекеттік басқару, экономика, білім беру және ақпараттық технология салаларында кеңінен қолданылады. Қазақстандағы мемлекеттік бағдарламаларда да бұл термин жиі кездеседі. Сондықтан оның қолданысы ғылыми және қоғамдық тілде тұрақты қалыптасқан. «Кибер» сөзі грек тіліндегі kybernetes – «басқарушы», «жетекші» деген мағынаны білдіреді. Ал «қауіпсіздік» сөзі белгілі бір жүйені немесе ақпаратты қауіптен қорғау мағынасында қолданылады. Бұл термин компьютерлік жүйелер мен ақпараттық желілерді қорғау ғылымын білдіреді. Термин қазақ тіліне негізінен ағылшын және орыс тілдері арқылы енген. [4, 278] Қазіргі уақытта «киберқауіпсіздік» термині ақпараттық технология, мемлекеттік басқару және әскери салада кеңінен қолданылады. Ғылыми еңбектерде және халықаралық құжаттарда да жиі кездеседі. Сондықтан бұл терминнің қазақ тіліндегі қолданысы ғылыми айналымда дұрыс қалыптасқан деп айтуға болады. «Кибернетика» сөзі грек тіліндегі kybernetike – «басқару өнері» деген мағынаны білдіреді. Бұл термин ғылымда әртүрлі жүйелерді, әсіресе техникалық, биологиялық және әлеуметтік жүйелерді басқару мен байланыс процестерін зерттейтін ғылым саласын білдіреді. Термин қазақ тіліне орыс тілі арқылы енген. [1, 198] Қазіргі кезде «кибернетика» термині информатика, инженерия және басқару теориясы салаларында кеңінен қолданылады. Университет оқулықтарында, ғылыми зерттеулерде және техникалық әдебиеттерде жиі кездеседі. Термин халықаралық сипатқа ие болғандықтан, қазақ тілінде де сол күйінде қолданылып келеді. Сондықтан оның қолданысы ғылыми тілде тұрақты қалыптасқан деп айтуға болады.
11.03.2026 02:23 | 0 | 1
Қазіргі ғылым мен технологияның қарқынды дамуына байланысты қазақ тіліне көптеген жаңа ғылыми терминдер енуде. Бұл терминдердің басым бөлігі халықаралық атаулар болғандықтан, олар қазақ тіліне көбінесе орыс және ағылшын тілдері арқылы Толығырақ ...қабылданып, ғылыми айналымда кеңінен қолданылып келеді. Келесі қарастыратын термин: Генетика. «Генетика» сөзі грек тіліндегі genesis – «шығу тегі», «пайда болу» деген мағынаны білдіреді. Бұл термин ғылымға XIX ғасырдың соңында енгізілген. Термин қазақ тіліне орыс тілі арқылы енген. [1, 412] Қазіргі кезде «генетика» термині биология ғылымында кеңінен қолданылады. Университет оқулықтарында, ғылыми мақалаларда және мектеп бағдарламасында жиі кездеседі. Термин халықаралық атауға ие болғандықтан, қазақ тілінде де аударылмай, сол күйінде қабылданған. Сондықтан бұл терминнің қолданысы тұрақты деп айтуға болады. Менің пікірім: меніңше, «генетика» терминін аудармай қолдану дұрыс. Себебі бұл – бүкіл әлем ғылымында бірдей қолданылатын халықаралық термин. Егер оны толық қазақшалауға тырыссақ, ғылыми мағынасы дәл берілмеуі мүмкін. Заман талабына байланысты кең таралған тағы бір термин: Экология. «Экология» сөзі грек тіліндегі oikos – «үй», «тіршілік ортасы» және logos – «ілім» деген сөздерден шыққан. Бұл термин ғылымда тірі ағзалардың қоршаған ортамен байланысын зерттейтін ғылымды білдіреді. Термин қазақ тіліне орыс тілі арқылы енген. [2, 185] Бүгінгі таңда «экология» сөзі ғылыми еңбектерде ғана емес, күнделікті өмірде де жиі қолданылады. Кейбір зерттеушілер «табиғаттану ортасы» немесе «қоршаған орта ғылымы» деген балама ұсынғанымен, халықаралық термин ретінде «экология» сөзі кеңінен орныққан. Менің пікірім: меніңше, «экология» термині қазіргі тілдік қолданыста өте орнығып кеткен. Сондықтан оны өзгертпей қолдану орынды. Дегенмен «қоршаған орта» сияқты қазақша түсініктермен бірге қолдану тілдің түсініктілігін арттыра түседі. Қазіргі ғылымда кең тараған тағы бір термин: Инновация. «Инновация» сөзі латын тіліндегі innovatio – «жаңарту», «жаңалық енгізу» деген мағынаны білдіреді. Бұл термин қазақ тіліне негізінен орыс және ағылшын тілдері арқылы енген. [3, 256] Қазақстандағы ғылыми зерттеулерде, білім беру жүйесінде және экономика саласында бұл термин өте жиі қолданылады. Кейде «жаңашылдық» немесе «жаңалық енгізу» деген баламалары ұсынылады. Дегенмен ғылыми әдебиеттерде «инновация» термині халықаралық нұсқада қалыптасқан. Менің пікірім: меніңше, «инновация» терминінің орнына кей жағдайда «жаңашылдық» деген қазақша баламасын қолдануға болады. Бұл сөз мағына жағынан түсінікті әрі қазақ тілінің мүмкіндігін көрсетеді. Келесі термин: Робототехника. «Робот» сөзі алғаш чех жазушысы Карел Чапектің шығармасында қолданылған. Ал «техника» сөзі грек тіліндегі techne – «өнер», «шеберлік» деген мағынаны білдіреді. Термин қазақ тіліне орыс және ағылшын тілдері арқылы енген. [4, 301] Қазіргі таңда «робототехника» термині инженерия, ақпараттық технология және өндіріс саласында кеңінен қолданылады. Бұл термин де халықаралық сипатқа ие болғандықтан, қазақ тілінде аударылмай қолданылады. Сондықтан оның ғылыми айналымдағы қолданысы дұрыс қалыптасқан деп айтуға болады. Менің пікірім: меніңше, «робототехника» термині ғылым мен техника саласында нақты ұғымды білдіреді. Сондықтан оны өзгеріссіз қолданған дұрыс. Алайда түсіндіру кезінде «робот жасау технологиясы» сияқты қазақша тіркестерді қосып айту ұғымды жеңіл түсінуге көмектеседі.
Нурсултанова Улбосын Қазіргі ғылым мен технологияның қарқынды дамуына байланысты қазақ тіліне көптеген жаңа ғылыми терминдер енуде. Бұл терминдердің басым бөлігі халықаралық атаулар болғандықтан, олар қазақ тіліне көбінесе орыс және ағылшын тілдері арқылы Толығырақ ...қабылданып, ғылыми айналымда кеңінен қолданылып келеді. Келесі қарастыратын термин: Генетика. «Генетика» сөзі грек тіліндегі genesis – «шығу тегі», «пайда болу» деген мағынаны білдіреді. Бұл термин ғылымға XIX ғасырдың соңында енгізілген. Термин қазақ тіліне орыс тілі арқылы енген. [1, 412] Қазіргі кезде «генетика» термині биология ғылымында кеңінен қолданылады. Университет оқулықтарында, ғылыми мақалаларда және мектеп бағдарламасында жиі кездеседі. Термин халықаралық атауға ие болғандықтан, қазақ тілінде де аударылмай, сол күйінде қабылданған. Сондықтан бұл терминнің қолданысы тұрақты деп айтуға болады. Менің пікірім: меніңше, «генетика» терминін аудармай қолдану дұрыс. Себебі бұл – бүкіл әлем ғылымында бірдей қолданылатын халықаралық термин. Егер оны толық қазақшалауға тырыссақ, ғылыми мағынасы дәл берілмеуі мүмкін. Заман талабына байланысты кең таралған тағы бір термин: Экология. «Экология» сөзі грек тіліндегі oikos – «үй», «тіршілік ортасы» және logos – «ілім» деген сөздерден шыққан. Бұл термин ғылымда тірі ағзалардың қоршаған ортамен байланысын зерттейтін ғылымды білдіреді. Термин қазақ тіліне орыс тілі арқылы енген. [2, 185] Бүгінгі таңда «экология» сөзі ғылыми еңбектерде ғана емес, күнделікті өмірде де жиі қолданылады. Кейбір зерттеушілер «табиғаттану ортасы» немесе «қоршаған орта ғылымы» деген балама ұсынғанымен, халықаралық термин ретінде «экология» сөзі кеңінен орныққан. Менің пікірім: меніңше, «экология» термині қазіргі тілдік қолданыста өте орнығып кеткен. Сондықтан оны өзгертпей қолдану орынды. Дегенмен «қоршаған орта» сияқты қазақша түсініктермен бірге қолдану тілдің түсініктілігін арттыра түседі. Қазіргі ғылымда кең тараған тағы бір термин: Инновация. «Инновация» сөзі латын тіліндегі innovatio – «жаңарту», «жаңалық енгізу» деген мағынаны білдіреді. Бұл термин қазақ тіліне негізінен орыс және ағылшын тілдері арқылы енген. [3, 256] Қазақстандағы ғылыми зерттеулерде, білім беру жүйесінде және экономика саласында бұл термин өте жиі қолданылады. Кейде «жаңашылдық» немесе «жаңалық енгізу» деген баламалары ұсынылады. Дегенмен ғылыми әдебиеттерде «инновация» термині халықаралық нұсқада қалыптасқан. Менің пікірім: меніңше, «инновация» терминінің орнына кей жағдайда «жаңашылдық» деген қазақша баламасын қолдануға болады. Бұл сөз мағына жағынан түсінікті әрі қазақ тілінің мүмкіндігін көрсетеді. Келесі термин: Робототехника. «Робот» сөзі алғаш чех жазушысы Карел Чапектің шығармасында қолданылған. Ал «техника» сөзі грек тіліндегі techne – «өнер», «шеберлік» деген мағынаны білдіреді. Термин қазақ тіліне орыс және ағылшын тілдері арқылы енген. [4, 301] Қазіргі таңда «робототехника» термині инженерия, ақпараттық технология және өндіріс саласында кеңінен қолданылады. Бұл термин де халықаралық сипатқа ие болғандықтан, қазақ тілінде аударылмай қолданылады. Сондықтан оның ғылыми айналымдағы қолданысы дұрыс қалыптасқан деп айтуға болады. Менің пікірім: меніңше, «робототехника» термині ғылым мен техника саласында нақты ұғымды білдіреді. Сондықтан оны өзгеріссіз қолданған дұрыс. Алайда түсіндіру кезінде «робот жасау технологиясы» сияқты қазақша тіркестерді қосып айту ұғымды жеңіл түсінуге көмектеседі.
11.03.2026 02:21 | 0 | 1

Кітаптар