«Конус» сөзінің этимологиясын да орнықты деген ұғымды білдіретін ежелгі түркілік «қон» (кон+ус, ус – грек-латындық жұрнақ) сөзінсіз елестету қиын. Бұл жерде «қон» сөзі о баста ежелгі бір буынды түркі сөздеріне Толығырақ ...тән әрі зат есім, әрі етістіктің рөлін атқарған: бір жағынан «орнық» деген бұйрықты білдірсе, басқа жағынан орнықты затты сипаттап тұр. «Конус" прототүркілік "Қоныс» болуы да мүмкін. Бұл сөз қазақ тіліне жойылмай жеткенде «қонық» болып жетуі мүмкін еді.
Ежелгі түркілер «қонықтың» бұл қасиетін құдіреттей бағалаған деп топшылаймыз. Осы жайттар арқылы қорғанның да, пирамиданың да көшеген және отырық жұрттардың билік әлеуетінің құдіретін танытумен бірге, біртұтас сакралдық мақсатқа негізделуі мүмкін. Бұған ескі түркі-қыпшақы ғибадатханаларының күмбездері о баста не жұмыр «қонықты» (конусты), не қырлы «қонықты» (пирамидалы) болып келгендігін ескеру арқылы да көз жеткізуге болады.
Ескерту! Хабарлама қалдыру үшін сайтқа кіру керек.
Сарапшы мамандар
ҚАЗАҚЫ ЕТ: АС ПЕН АСАМЫҚ
«Бешбармак" аталып кеткен асыл тағамды зерттегеніме біраз жыл болды. Нәтижесінде "Ас пен асамық" деген мақала жазылды. Оны қысқартып "Қазақстан дәуірі» газетінде жарияладық.
«Бешті» «асамық» атау Толығырақ ... турасында
Совет дәуірінде бұл тағамның «қазақша ет» аталуы соған біртабан бүйрек бұру қадамы еді, өкінішке орай одан арыға тереңдеу үрдісі жүрмеді. Әрине, біз ұсынып отырған «асамық» жаңа сөзі дау тудырары хақ. Бірақ бұл неолог болғанмен, қазақ тіліне сіңісті заңдылықтан шыққан жаңа сөз: түбірі «ас», ал «мық» жұрнағы тіліміздегі талай сөзді тудырған орнықты жұрнақтардың бірі: была+мық, қыза+мық, қара+мық, жылы+мық… Бұл сөздер көбіне бірінші бөлігі бұйрық райлы етістікті немесе сын есім түріндегі түбірге – мық жұрнағы жалғану арқылы жасалады. Біздің жағдайда «аса» етістігіне жалғанып тұр. Демек, бұл ешқандай жаңалық емес, жаңа сөз деуге де келмейді. Ешкімнің авторлығы қажет емес, қазақтың айтылмай келген өз сөзі.
Жаңаша атауға бармауға болмайды, тіл мен танымды мазақ етерлік жасанды «бешбармак» сөзін калькалап «бесбармақ» түрінде атау тіпті де тілді өзіміз қорлау әрі асымызды өз еркімізбен мазақ ету.
https://www.blogger.com/blog/post/edit/4922907354659976531/8599586921660222766
«Бешбармак" аталып кеткен асыл тағамды зерттегеніме біраз жыл болды. Нәтижесінде "Ас пен асамық" деген мақала жазылды. Оны қысқартып "Қазақстан дәуірі» газетінде жарияладық.
«Бешті» «асамық» атау Толығырақ ... турасында
Совет дәуірінде бұл тағамның «қазақша ет» аталуы соған біртабан бүйрек бұру қадамы еді, өкінішке орай одан арыға тереңдеу үрдісі жүрмеді. Әрине, біз ұсынып отырған «асамық» жаңа сөзі дау тудырары хақ. Бірақ бұл неолог болғанмен, қазақ тіліне сіңісті заңдылықтан шыққан жаңа сөз: түбірі «ас», ал «мық» жұрнағы тіліміздегі талай сөзді тудырған орнықты жұрнақтардың бірі: была+мық, қыза+мық, қара+мық, жылы+мық… Бұл сөздер көбіне бірінші бөлігі бұйрық райлы етістікті немесе сын есім түріндегі түбірге – мық жұрнағы жалғану арқылы жасалады. Біздің жағдайда «аса» етістігіне жалғанып тұр. Демек, бұл ешқандай жаңалық емес, жаңа сөз деуге де келмейді. Ешкімнің авторлығы қажет емес, қазақтың айтылмай келген өз сөзі.
Жаңаша атауға бармауға болмайды, тіл мен танымды мазақ етерлік жасанды «бешбармак» сөзін калькалап «бесбармақ» түрінде атау тіпті де тілді өзіміз қорлау әрі асымызды өз еркімізбен мазақ ету.
https://www.blogger.com/blog/post/edit/4922907354659976531/8599586921660222766
| # | Орысша нұсқасы | Қазақша нұсқасы | Рейтинг |
|---|---|---|---|
| 1. | БЕШБАРМАК | АСАМЫҚ |
Негізінен сізбен келісемін. Күнделікті тұрмыста тағамды қалай атасақ та өз еркіміз. Дегенмен, бірізділікті сақтау мақсатында БАҚ-тарда, тағам не туристік салаларда ет асын дұрыс атауымыз өте маңызды. 2003 жылғы “Бесбармачная” кафесімен Толығырақ ... болған жанжал оқиғаның өзі бұған мысал емес пе? Сол кезде екі ғалым-филолог кісілер қазақ тілінде “бесбармақ” сөзінің жоқ екендігін, бұл сөздің башқұрттың «бишбармағы» мен қырғыздың «бешбармағы» сөздерінің дөрекі көшірмесі болып табылатындығын атап өткен еді. Тілімізге жат “Бесбармақ” сөзін қолданыста қалдыру жаһандану заманында, ұлтымыз төрткүл дүниеге мәшһүр болып жатқан кезде қабылданған “Рухани жаңғыру” атты бағдарламасының мақсаттарына сәйкес келеді ме? Елімізді мәдениетті, дамыған ел ретінде көрсету үшін ЭКСПО сияқты көп қаражат талап ететін жобаларды бастамас бұрын, осындай кішігірім болса да, осы сияқты өзекті мәселелерге баса көңіл аударғанымыз абзал.
Ескерту! Хабарлама қалдыру үшін сайтқа кіру керек.
Тіл мен речь
Тіл мәселесіне бойлап, мәселеге мән беру үшін «тіл» ұғымының өзіне үңіліп, «тілге» берілген танымал анықтамаларға назар аударайық:
тіл – барлық сөздер мен грамматикалық формалардың және айтылым ерекшеліктерінің жыйынтығы;
тіл Толығырақ ...– виртуәлдік (абстракция ретінде болатын), әлеуметтік қауқар (потенция);
тіл – халықтың қатынас құралы, бұл - әлеуметтік құбылыс («Русский язык и культура речи», В.Я.Гольдин, О.Б.Сиропотина, М.А.Ягубова, 2003г);
тіл – адам қауымында стихиялы түрде туындаған, қатынас мақсаттарына арналған және адамның әлем туралы білімдері мен ұғымдарының барлық жиынтығын бейнелеп жеткізуге қабылетті дискретті (жіктелмелі) дыбыстық таңбалардың дамымалы жүйесі (Үлкен кеңес энсиклопедиясы).
Өкінішке орай, әлі күнге тілдік қолданымның термині болып саналатын «речь» ұғымының қазақша баламасы болмағандықтан, бұл пәнсөз (термин) біздің ұғымымызда қолданыста болмай келе жатқаны өз алдына, тілдік ғылымның тұтас бір пәнінің дамуына кедергі келтіріп келеді. Өйткені, терминнің өзі ғылыми бірлік екені рас.Бірліктің өзі болмаса, нысанның дамуы да мүмкін емес. Кәзіргі күні «культура речи» пәні қазақша «тіл мәдениеті», «сөз мәдениеті» деген тиянақсыз сөздермен берілгенімен, пәннің мәні түсініксіз қалуда. Ғылымда «языковая культура», «речевая культура» деген салалар бар, ал бұлар қазақ тілінде «тіл мәдениеті» ретінде бір ғана саланы қамти ұғынылып отыр. Оның үстіне қазақ тілінде «жазбаша речь» (письменная речь), «ауызша речь» (устная речь) мәселелері де өз деңгейінде ашылмай келеді.
Жоғарыда «тіл» ұғымына тоқталдық, ал «сөздің» лексикалық бірлік екенін ескерсек, оны бүтін бір ғылыми пәннің жүгін көтеретіндей термин ретінде қолдану ғылымды да, ұғымды да тұйыққа тірейді. Речь дегеніміз – тілдің қолданым сыйпаты, ал біз оны сөз, сөйлеу, тіл секілді сөздерді жамыратып, қалай атауды білмей жүрміз.
Тілімізде «речке» балама болатындай лексикалық бірлік бар, ол – «сөй» сөзі. Бұл, тіпті, архаистік сөз де емес, кәдімгі кәзіргі қолданыстағы, соншалық мән берілмей келе жатқан бірегей лексикалық материал. «Сөй» сөзі қазақ тілінде тілдік қолданыс сыйпатын білдіретін бірден бір ұғым, сол сыйпатты беретін көптеген сөздердің түбірі және ежелгі бірбуынды әмбебап ұғымның нұсқасы: сөйлеу, сөй деу, сөйлем т.т. Мұның ағылшын тіліндегі нұсқасы «сәй» (say) түрінде сақталған. «Сөй» сөзі термин болуға әбден лайық және «жазбаша сөй» мен «ауызша сөй» түрінде тілдің алуан қолданыстық сыйпатын бере алады.
С.Ерғали
Тіл мәселесіне бойлап, мәселеге мән беру үшін «тіл» ұғымының өзіне үңіліп, «тілге» берілген танымал анықтамаларға назар аударайық:
тіл – барлық сөздер мен грамматикалық формалардың және айтылым ерекшеліктерінің жыйынтығы;
тіл Толығырақ ...– виртуәлдік (абстракция ретінде болатын), әлеуметтік қауқар (потенция);
тіл – халықтың қатынас құралы, бұл - әлеуметтік құбылыс («Русский язык и культура речи», В.Я.Гольдин, О.Б.Сиропотина, М.А.Ягубова, 2003г);
тіл – адам қауымында стихиялы түрде туындаған, қатынас мақсаттарына арналған және адамның әлем туралы білімдері мен ұғымдарының барлық жиынтығын бейнелеп жеткізуге қабылетті дискретті (жіктелмелі) дыбыстық таңбалардың дамымалы жүйесі (Үлкен кеңес энсиклопедиясы).
Өкінішке орай, әлі күнге тілдік қолданымның термині болып саналатын «речь» ұғымының қазақша баламасы болмағандықтан, бұл пәнсөз (термин) біздің ұғымымызда қолданыста болмай келе жатқаны өз алдына, тілдік ғылымның тұтас бір пәнінің дамуына кедергі келтіріп келеді. Өйткені, терминнің өзі ғылыми бірлік екені рас.Бірліктің өзі болмаса, нысанның дамуы да мүмкін емес. Кәзіргі күні «культура речи» пәні қазақша «тіл мәдениеті», «сөз мәдениеті» деген тиянақсыз сөздермен берілгенімен, пәннің мәні түсініксіз қалуда. Ғылымда «языковая культура», «речевая культура» деген салалар бар, ал бұлар қазақ тілінде «тіл мәдениеті» ретінде бір ғана саланы қамти ұғынылып отыр. Оның үстіне қазақ тілінде «жазбаша речь» (письменная речь), «ауызша речь» (устная речь) мәселелері де өз деңгейінде ашылмай келеді.
Жоғарыда «тіл» ұғымына тоқталдық, ал «сөздің» лексикалық бірлік екенін ескерсек, оны бүтін бір ғылыми пәннің жүгін көтеретіндей термин ретінде қолдану ғылымды да, ұғымды да тұйыққа тірейді. Речь дегеніміз – тілдің қолданым сыйпаты, ал біз оны сөз, сөйлеу, тіл секілді сөздерді жамыратып, қалай атауды білмей жүрміз.
Тілімізде «речке» балама болатындай лексикалық бірлік бар, ол – «сөй» сөзі. Бұл, тіпті, архаистік сөз де емес, кәдімгі кәзіргі қолданыстағы, соншалық мән берілмей келе жатқан бірегей лексикалық материал. «Сөй» сөзі қазақ тілінде тілдік қолданыс сыйпатын білдіретін бірден бір ұғым, сол сыйпатты беретін көптеген сөздердің түбірі және ежелгі бірбуынды әмбебап ұғымның нұсқасы: сөйлеу, сөй деу, сөйлем т.т. Мұның ағылшын тіліндегі нұсқасы «сәй» (say) түрінде сақталған. «Сөй» сөзі термин болуға әбден лайық және «жазбаша сөй» мен «ауызша сөй» түрінде тілдің алуан қолданыстық сыйпатын бере алады.
С.Ерғали
| # | Орысша нұсқасы | Қазақша нұсқасы | Рейтинг |
|---|---|---|---|
| 1. | РЕЧЬ | СӨЙ | |
| 2. | ТЕРМИН | ПӘНСӨЗ |
Ескерту! Хабарлама қалдыру үшін сайтқа кіру керек.
Тіл-Қазына» ұлттық ғылыми-практикалық орталығы жариялаған «Қазақы терминдерді халық жасайды» атты республикалық байқауының 3-кезеңіне ұсынған Серік Ерғалидың мәтіндегі баламалары
БЕРІЛГЕН мәтіндер: 2-бөлім
ІІ. «Блогер» мамандығының аясы уақыт өткен сайын кеңейе беретінін дәлелдеп тұр. Толығырақ ...Авторлық блог жүргізу – кішігірім газет шығарумен бірдей. Бірақ оны жазатын бір ғана адам. Автордың өзі автор, корректор, редактор, фотограф және өңдеуші бола алады. Грамматика, стилистика, HTML, SEO, дизайн тіпті SMM блогердің арсеналында болады. Ол өзінің блогын түрлі спамдар мен фишингтен сақтауы қажет. Блогерлер – маркетинг «білгіші». Мақала жазады, оны жариялайды. Осымен бітті деп ойлайсыз ба? Жоқ! Аудитория оның мақаласын оқып, пікірлесу керек. Осы үшін де блогерлер интернет-маркетингтің мәселелерімен танысады: іздеу құралдары, әлеуметтік желілердегі жарнама.
БАЛАМАЛЫ мәтіндер
ІІ. «Блогер» мамандығының аясы уақыт өткен сайын кеңейе беретінін дәлелдеп тұр. Дербес блог жүргізу – кішігірім газет шығарумен бірдей. Бірақ оны жазатын бір ғана адам. Автордың өзі автор, қатегер, мәтінгер, фотогер және өңдеуші бола алады. Грамматика, стилистика, HTML, SEO, бетажар тіпті SMM блогердің жыйдағында болады. Ол өзінің блогын түрлі спамдар мен фишиңнен сақтауы қажет. Блогерлер – маркетинг «білгіші». Мақала жазады, оны жариялайды. Осымен бітті деп ойлайсыз ба? Жоқ! Аудитория оның мақаласын оқып, пікірлесу керек. Осы үшін де блогерлер әлемжелі-маркетиң мәселелерімен танысады: іздеу құралдары, әлеуметтік желілердегі жарнама.
БЕРІЛГЕН мәтіндер: 2-бөлім
ІІ. «Блогер» мамандығының аясы уақыт өткен сайын кеңейе беретінін дәлелдеп тұр. Толығырақ ...Авторлық блог жүргізу – кішігірім газет шығарумен бірдей. Бірақ оны жазатын бір ғана адам. Автордың өзі автор, корректор, редактор, фотограф және өңдеуші бола алады. Грамматика, стилистика, HTML, SEO, дизайн тіпті SMM блогердің арсеналында болады. Ол өзінің блогын түрлі спамдар мен фишингтен сақтауы қажет. Блогерлер – маркетинг «білгіші». Мақала жазады, оны жариялайды. Осымен бітті деп ойлайсыз ба? Жоқ! Аудитория оның мақаласын оқып, пікірлесу керек. Осы үшін де блогерлер интернет-маркетингтің мәселелерімен танысады: іздеу құралдары, әлеуметтік желілердегі жарнама.
БАЛАМАЛЫ мәтіндер
ІІ. «Блогер» мамандығының аясы уақыт өткен сайын кеңейе беретінін дәлелдеп тұр. Дербес блог жүргізу – кішігірім газет шығарумен бірдей. Бірақ оны жазатын бір ғана адам. Автордың өзі автор, қатегер, мәтінгер, фотогер және өңдеуші бола алады. Грамматика, стилистика, HTML, SEO, бетажар тіпті SMM блогердің жыйдағында болады. Ол өзінің блогын түрлі спамдар мен фишиңнен сақтауы қажет. Блогерлер – маркетинг «білгіші». Мақала жазады, оны жариялайды. Осымен бітті деп ойлайсыз ба? Жоқ! Аудитория оның мақаласын оқып, пікірлесу керек. Осы үшін де блогерлер әлемжелі-маркетиң мәселелерімен танысады: іздеу құралдары, әлеуметтік желілердегі жарнама.
| # | Орысша нұсқасы | Қазақша нұсқасы | Рейтинг |
|---|---|---|---|
| 1. | авторлық блог | дербес блог | |
| 2. | корректор | қатегер | |
| 3. | редактор | мәтінгер | |
| 4. | фотограф | фотогер | |
| 5. | дизайн | бетажар | |
| 6. | арсенал | жыйдақ | |
| 7. | спам | спам | |
| 8. | фишинг | фишиң | |
| 9. | интернет-маркетинг | интернет-маркетиң |
Ескерту! Хабарлама қалдыру үшін сайтқа кіру керек.
Тіл-Қазына» ұлттық ғылыми-практикалық орталығы жариялаған «Қазақы терминдерді халық жасайды» атты республикалық байқауының 3-кезеңіне ұсынған Серік Ерғалидың мәтіндегі баламалары
БЕРІЛГЕН мәтіндер: 1-бөлім
І. Толығырақ ...Элементтердің бір-бірімен жалғасу қағидаты мен формасы MODULAR Robotics конструкторының MOSS сериясына ұқсас. Конструктордың басты тетіктері – көлемі жағынан бірдей текшелер, тек реттегіші бар модуль ғана сары түсті қосарланған текше түрінде жасалған. Олар бір-бірімен арнайы жалғастырғыш тетік арқылы біріктірілген. Басқа түстердің де мағыналық жүгі бар. Мотор көк түсті текшенің, сервожетек көгілдір текшенің, датчиктер мен камералар ашық жасыл текшенің, сенсорлар қызыл текшенің ішінде, ал аккумулятор текшесі – қоңыр жасыл, біріктіруші текшелер – сары түсті.
БАЛАМАЛЫ МӘТІНДЕР
І. Егжейлердің бір-бірімен жалғасу қағидаты мен формасы MODULAR Robotics құрауышының MOSS дүркініне ұқсас. Конструктордың басты тетіктері – көлемі жағынан бірдей текшелер, тек реттегіші бар бөлімшек қана сары түсті қосарланған текше түрінде жасалған. Олар бір-бірімен арнайы жалғастырғыш тетік арқылы біріктірілген. Басқа түстердің де мағыналық жүгі бар. Жүргек көк түсті текшенің, сервікелтіргі көгілдір текшенің, бергектер мен көргектер ашық жасыл текшенің, сезгектер қызыл текшенің ішінде, ал қуатжыйғыш текшесі – қоңыр жасыл, біріктіруші текшелер – сары түсті.
БЕРІЛГЕН мәтіндер: 1-бөлім
І. Толығырақ ...Элементтердің бір-бірімен жалғасу қағидаты мен формасы MODULAR Robotics конструкторының MOSS сериясына ұқсас. Конструктордың басты тетіктері – көлемі жағынан бірдей текшелер, тек реттегіші бар модуль ғана сары түсті қосарланған текше түрінде жасалған. Олар бір-бірімен арнайы жалғастырғыш тетік арқылы біріктірілген. Басқа түстердің де мағыналық жүгі бар. Мотор көк түсті текшенің, сервожетек көгілдір текшенің, датчиктер мен камералар ашық жасыл текшенің, сенсорлар қызыл текшенің ішінде, ал аккумулятор текшесі – қоңыр жасыл, біріктіруші текшелер – сары түсті.
БАЛАМАЛЫ МӘТІНДЕР
І. Егжейлердің бір-бірімен жалғасу қағидаты мен формасы MODULAR Robotics құрауышының MOSS дүркініне ұқсас. Конструктордың басты тетіктері – көлемі жағынан бірдей текшелер, тек реттегіші бар бөлімшек қана сары түсті қосарланған текше түрінде жасалған. Олар бір-бірімен арнайы жалғастырғыш тетік арқылы біріктірілген. Басқа түстердің де мағыналық жүгі бар. Жүргек көк түсті текшенің, сервікелтіргі көгілдір текшенің, бергектер мен көргектер ашық жасыл текшенің, сезгектер қызыл текшенің ішінде, ал қуатжыйғыш текшесі – қоңыр жасыл, біріктіруші текшелер – сары түсті.
| # | Орысша нұсқасы | Қазақша нұсқасы | Рейтинг |
|---|---|---|---|
| 1. | элемент | егжей | |
| 2. | конструктор | құрауыш | |
| 3. | серия | дүркін | |
| 4. | модуль | бөлімшек | |
| 5. | мотор | жүргек | |
| 6. | сервожетек | сервікелтіргі | |
| 7. | датчик | бергек | |
| 8. | камера | көргек | |
| 9. | сенсор | сезгек | |
| 10. | аккумулятор | қуатжыйғыш |
Ескерту! Хабарлама қалдыру үшін сайтқа кіру керек.
ҚР Ғылым және жоғары білім министрлігі Ғылым комитеті
ҚР Ішкі істер министрлігі
Қорғаныс және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі
ҚР Сыртқы істер министрлігі
ҚР Денсаулық сақтау министрлігі
ҚР Инвестициялар және даму министрлігі
ҚР Ақпарат және коммуникациялар министрлігі
ҚР Ұлттық экономика министрлігі
ҚР Ауыл шаруашылығы министрлігі
Қызық тұжырымдар....?? "конусты" -- "қонық" қылып, одан " құныс қонақ