Қазақстан Республикасы Тіл саясаты комитеті, Ш. Шаяхметов атындағы «Тіл-Қазына» ұлттық ғылыми-практикалық орталығы жыл сайынғы республикалық терминшілер байқауын бастады! Байқау өтінімі 2026 жылдың 20 сәуір мен 31 тамыз аралығында қабылданады.
Байқауға 18 Толығырақ ...жасқа толған ҚР кез келген азаматы қатыса алады. Ұлттық сипаттағы терминжасауға әркімнің үлес қосуға мүмкіндігі бар. Небәрі 5 термин ұсынып, жүлделі орынға ие болыңыз!
Байқаудың жүлде қоры:
Бас жүлде – 250 000 теңге.
I орын – 150 000 теңге.
II орын – 100 000 теңге.
III орын – екі жеңімпаздың әрқайсысына 70 000 теңге.
Ынталандыру сыйлығы – төрт жеңімпаздың әрқайсысына 25 000 теңге.
Жеңімпаздар марапаттау рәсіміне Астана қаласына шақыртылады.
Байқау ережесімен танысу үшін сілтемеге өтіңіз ➡️ https://docs.google.com/document/d/12CF9zi_otUyJnajK7WUavQ8Xtt48Oqgv/edit?usp=sharing&ouid=102829762134357764975&rtpof=true&sd=true
Өтінімдер және сұрақтар бойынша байланыс: termincom2021@gmail.com, +77172251465
Ескерту! Хабарлама қалдыру үшін сайтқа кіру керек.
Сарапшы мамандар
Қазақстан Республикасы Үкіметінің жанындағы Республикалық терминология комиссиясының II-отырысында қаралатын терминдер
Мәдениет және өнер, спорт салаларының терминдеріне жасалған лингвистикалық сараптама қорытындысы
Мәдениет және өнер, спорт салаларының терминдеріне жасалған лингвистикалық сараптама қорытындысы
| # | Орысша нұсқасы | Қазақша нұсқасы | Рейтинг | |
|---|---|---|---|---|
| 1. | алламенте | алламенте | алламентеалламенте1. Алла менте (алламенте– итал. аlla mente – «ойда, жатқа ойнау, аспапсыз есту») – музыка термині. 2. Әзербайжан: alla mente 3. Қырғыз: алла менте 4. Өзбек: alla mente 5. Түрік: alla mente 6. Ағылшын: alla mente 7. Испан: alla mente 8. Неміс: Alla Mente 9. Француз: alla mente 10. Бекітілген нұсқасы:- 11. Заңнамадағықолданысы: 12. алла менте - алла менте Дефинициясы | +3 |
| 2. | инфографика | инфографика | инфографикаинфографика1. Инфографика (инфо – лат. informatio –«хабарлау», «түсіндіру», «баяндау» + граф – грек. гр. γαια – «жазбаша», γω –«жазамын») – хабарды, ақпаратты, білімді графикалық тәсілдер арқылыұсыну. 2. Әзербайжан: infoqrafiya3. Қырғыз: инфографика 4. Өзбек: infografika 5. Түрік: infographics 6. Ағылшын: infographics 7. Испан: la infografía 8. Неміс: Infografik 9. Француз: infographie 10. Бекітілген нұсқасы: - 11. Заңнамадағы қолданысы: инфографики –инфографикалар («Елішінде және халықаралық алаңдарда ЭКСПО-2017 шеңберіндегі іс-шараларды жарияету жөніндегі 2013 - 2017 жылдарға арналған бес жылдық медиа-жоспар мен Елішінде және халықаралық алаңдарда ЭКСПО-2017 шеңберіндегі іс-шараларды жарияету жөніндегі 2013 жылға арналған жедел медиа-жоспарды бекіту туралы» Қазақстан РеспубликасыПремьер-Министрінің 2013 жылғы 5 ақпандағы № 18-ө Өкімі) 12. Сөздіктердегі аудармасы: – 13. инфографика – инфографика Дефинициясы | +11 |
| 3. | баллистика внутренняя | iшкi баллистика | баллистика внутренняяiшкi баллистика1. (грек. βάλλειν — «лақтыру») — дәрі газдарының әсерімен снарядтың қару оқпанының арнасындағы қозғалысы, сондай-ақ оқ ату кезінде оқпан арнасындағы немесе дәрі ракетасының камерасындағы орын алатын басқа да процестердің заңдылықтары туралы ғылым. Сыртқы баллистикамен бірге снаряд, оқ, мина, басқарылмайтын ракеталар, әуе бомбаларының қозғалысы туралы баллистиканы құрайды. 2. Әзербайжан: daxili ballistik 3. Қырғыз: ички баллистика 4. Өзбек: ichki balistik 5. Түрік: iç balistik 6. Ағылшын: internal ballistics 7. Испан: balística interna 8. Неміс: interne ballistik 9. Француз: balistique interne 10. Заңнамадағы қолданысы: баллистика внутренняя- iшкi баллистика 11. Бекітілген: 12. Ұсыныстар: iшкi баллистика Дефинициясы | +8 |
| 4. | гимнастика основная | негiзгi гимнастика | гимнастика основнаянегiзгi гимнастика1. (еж.-грек. γυμνός (gymnos, gymos) — «жалаңаш, тыр жалаңаш, лыпасыз») - жаттығып жүрген адамдардың дене-бітімін жалпы жан-жақты дамыту және сауықтыру, денсаулығын жақсарту, адамның барлық органдары мен жүйесін, сондай-ақ оның дене-бітімінің сапаларын (күш, жылдамдық, икемділік, ептілік және төзімділік) үйлесімді дамыту мақсатында қолданылатын дене жаттығулары мен гигиеналық құралдарының жүйесі.2. Әзербайжан: əsas gimnastika 3. Қырғыз: гимнастика негизги 4. Өзбек: asosiy gimnastika 5. Түрік: temel jimnastik 6. Ағылшын: basic gymnastics 7. Испан: gimnasia basica 8. Неміс: Grundgymnastik 9. Француз: gymnastique de base 10. Заңнамадағы қолданысы: 11. Бекітілген: 12. Ұсыныстар: негiзгi гимнастика Дефинициясы | +3 |
| 5. | аллаприма | аллаприма | аллапримааллаприма1. Алла прима (алла прима – итал.alla prima –«алғашқысәтте») – кескіндемені бір амалда маймен немесе акварельмен сурет салуды білдіреді,ал дәстүрлі түсінікте суретші бояудың әр қабатының кебуін күтуге тиіс болады. 2. Әзербайжан: alla prima 3. Қырғыз: алла прима 4. Өзбек: alla prima 5. Түрік: alla prima 6. Ағылшын: alla prima 7. Испан: alla prima 8. Неміс: AllaPrima 9. Француз: AllaPrima 10. Бекітілген нұсқасы:- 11. Заңнамадағықолданысы: - 12. алла прима – алла прима Дефинициясы | +7 |
| 6. | вебинар | вебинар | вебинарвебинар1. Вебинар (вебинар –ағылш. online «желіде», «байланыста») немесе веб-конференция (ағылш.«webinar») – веб-конференцияның бір түрі, Интернет арқылыонлайн-кездесулер өткізу немесе презентация жасау. 2. Әзербайжан: vebinar 3. Қырғыз: вебинар 4. Өзбек: webinar 5. Түрік: webinar 6. Ағылшын: webconferencing 7. Испан laconferencia en la Web 8. Неміс: Webconferencing 9. Француз: les conférences 10. Бекітілген нұсқасы: – 11. Заңнамадағы қолданысы: вебинар – вебинар («Оқу-әдістемелік және ғылыми-әдістемелікжұмысты ұйымдастыру және жүзеге асыру қағидаларын бекіту туралы ҚазақстанРеспубликасы Білім және ғылым Министрінің 2007 жылғы 29 қарашадағы № 583бұйрығына өзгерістер енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрінің 2016жылғы 18 қаңтардағы № 40 бұйрығы) 12.Сөздіктердегі аудармасы: вебинар– вебинар(информатика) 13. вебинар– вебинар Дефинициясы | +7 |
| 7. | бандаж | белтартпа | бандажбелтартпа1. (франц. bandage - «таңғыш, бинт») - Дененің жеке бөліктерін қажетті қалыпта сақтауға арналған, мықтап киіліп тұратын таңғыш. 2. Металл белбеу, машиналардың, теміржол дөңгелектерінің төзімділігін арттыруға немесе тозуын төмендетуге арналған жиек. 2. Әзербайжан: bandaj 3. Қырғыз: бинт 4. Өзбек: bandaj 5. Түрік: bandaj 6. Ағылшын: bandage 7. Испан: vendaje 8. Неміс: Verband 9. Француз: pansement 10. Заңнамадағы қолданысы: бандаж- бандаж 11. Бекітілген: 12. Ұсыныстар: белтартпа Дефинициясы | +3 |
| 8. | гимнастика спортивная | спорттық гимнастика | гимнастика спортивнаяспорттық гимнастика1. (еж.-грек. γυμνός (gymnos, gymos) — «жалаңаш, тыр жалаңаш, лыпасыз» + ағыл. sport, desport ескі француз тілінің қысқарған түрі — «ойын», «сауық») – спорттың олимпиадалық түрі, оған еркін жаттығулар, гимнастикалық жабдықтармен жасалатын жаттығулар, сондай-ақ қолды тіреп секірулер қамтылған. Әйелдердің көп сатылы жарыс бағдарламасына мыналар қамтылған: еркін жаттығулар, биіктігі әртүрлі қоссырық, ағаштарда жасалатын жаттығулар және қолды тіреп секіру. Еркектердің көп сатылы жарыс бағдарламасына мыналар қамтылған: еркін жаттығулар, қолды тіреп секіру, сондай-ақ мынадай жабдықтармен жасалатын жаттығулар: дөңгелек, керме және параллель қоссырық. 2. Әзербайжан: gimnastika idmanı 3. Қырғыз: гимнастика 4. Өзбек: gimnastika sporti 5. Түрік: jimnastik sporları 6. Ағылшын: gymnastics sports 7. Испан: gimnasia deportiva 8. Неміс: Gymnastiksport 9. Француз: sports de gymnastique 10. Заңнамадағы қолданысы: гимнастика спортивная-Спорттық гимнастика 11. Бекітілген: 12. Ұсыныстар: спорттық гимнастика Дефинициясы | +7 |
| 9. | аллапульчинелла | аллапульчинелла | аллапульчинеллааллапульчинелла1. Алла пульчинелла (аллапульчинелла– итал. аlla pulcinella – «карикатуралық, дәлкелтіре») – музыка термині. 2. Әзербайжан: alla pulcinella 3. Қырғыз: алла пульчинелла 4. Өзбек: allapulcinella 5. Түрік: alla pulcinella 6. Ағылшын: alla pulcinella 7. Испан: alla pulcinella 8. Неміс: Alla Pulcinella 9. Француз: pulcinella 10. Бекітілген нұсқасы:- 11. Заңнамадағықолданысы: - 12. алла пульчинелла – алла пульчинелла Дефинициясы | +7 |
| 10. | прокрутка (слайда) | айналдыру | прокрутка (слайда)айналдыру1. Айналдыру (ағыл. скроллинг) –экранның немесе терезенің шектерінің ішіндегі құжат мәтінін көру үшін көрінісқұрылғысында тік немесе көлденең бағытта сурет қозғалысы. 2. Әзербайжан: gedin 3. Қырғыз: айнолдыруу 4. Өзбек: o'tish 5. Түрік: kaydırma 6. Ағылшын: scrolling 7. Испан: desplazamiento 8. Неміс: Scrollen 9. Француз: rouleau 10. Бекітілген нұсқасы: – 11. Заңнамадағы қолданысы: монтаж системы обратной прокрутки наклонной камеры – қиғаш камераның кері айналдыру жүйесін монтаждау (Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрінің 2018 жылғы13 ақпандағы № 103 бұйрығы. Қазақстан Республикасының Әділет министрлігінде2018 жылғы 6 наурызда № 16517 болып тіркелді) 12. Сөздіктердегі аудармасы: прокрутка– айналдыру; бегунок прокрутки – айналдыру жүгіртпесі;горизонтальная прокрутка – көлденең айналдыру; ползунок прокрутки – айналдырусырғытпасы; режим прокрутки – айналдыру режімі (информатика);линейка прокрутки – айналдыру сызғышы (көлік) 13. Орыс тіліндегі «прокрутка»сөзінің заңнамадағы және салалық терминологиялық сөздіктердегі аудармасыннегізге ала отырып, қазақ тіліне «айналдыру» сөзімен аударудықолдаймыз. Дефинициясы | +3 |
| 11. | банджи джампинг | банджи джампинг | банджи джампингбанджи джампинг1. (ағыл. bungee-jumping < bungee – «авияцияда қолданылатын эластикалық жарақ + jumping – «секіру») — аттракцион, Ресейде көбіне «тарзанка» деп аталады, десе де орыстың тарзанымен ортақ белгілері жоқ. Бұл аттракционда қатысушыларды ұзын резеңке арқанға байлап, төмен қарай секіртеді. 2. Әзербайжан: Bungee atlama 3. Қырғыз: Серпилгич аркан менен секирүү 4. Өзбек: bungee o'tish 5. Түрік: bungee jumping 6. Ағылшын: bungee jumping 7. Испан: salto en bungee 8. Неміс: Bungee-Jumping 9. Француз: saut à l'élastique 10. Заңнамадағы қолданысы: 11. Бекітілген: 12. Ұсыныстар: банджи джампинг Дефинициясы | +7 |
| 12. | гимнастика утренняя | таңертеңгiлiк гимнастика | гимнастика утренняятаңертеңгiлiк гимнастика1. (еж.-грек. γυμνός (gymnos, gymos) — «жалаңаш, тыр жалаңаш, лыпасыз») – ұйқыдан оянғаннан кейін бірден жасалатын дене шынықтыру жаттығуларының кешені. Таңертеңгілік гимнастиканың мақсаты – организмді «сергітіп алу», бұлшық еттерді іске қосу, сергектік сезімін, күш беру, өмірлік тонусты арттыру. 2. Әзербайжан: səhər gimnastikası 3. Қырғыз: эртең менен гимнастика 4. Өзбек: ertalab gimnastika 5. Түрік: sabah jimnastiği 6. Ағылшын: morning gymnastics 7. Испан: gimnasia matutina 8. Неміс: Morgengymnastik 9. Француз: gymnastique du matin 10. Заңнамадағы қолданысы: Утренняя гимнастика-Таңертеңгі жаттығу 11. Бекітілген: 12. Ұсыныстар: Таңертеңгі жаттығу Дефинициясы | +3 |
| 13. | алластретто | алластретто | алластреттоалластретто1. Алла стретта (алластретто –итал. аlla stretta – «жылдамдата») – музыка термині. 2. Әзербайжан: аlla Stretto 3. Қырғыз: алла стретто 4. Өзбек: аlla stretto 5. Түрік: аlla stretto 6. Ағылшын: аlla stretto 7. Испан: аlla stretto 8. Неміс: Аlla Stretto 9. Француз: аlla stretto 10. Бекітілген нұсқасы:- 11. Заңнамадағықолданысы: - 12. алла стретто– алла стретто Дефинициясы | +5 |
| 14. | приставка | приставка | приставкаприставка1. Приставка (ағыл. attachment, adapter) – үстелге арналғанүш хром аяқтары бар тіркеме, абоненттік қосымша. 2. Әзербайжан: prefiks 3. Қырғыз: приставка 4. Өзбек: prefiks 5. Түрік: önek 6. Ағылшын: prefix 7. Испан: prefijo 8. Неміс: Vorsilbe 9. Француз: préfixe 10. Бекітілген нұсқасы: – 11. Заңнамадағы қолданысы: приставки – приставкалар («Қазақстан Республикасы Үкіметінің2004 жылғы 27 қазандағы № 1100 қаулысына өзгерістер мен толықтырулар енгізутуралы» Қазақстан РеспубликасыҮкіметінің 2011 жылғы 3 маусымдағы № 622 Қаулысы); приставка – жалғама («Атаулы мемлекеттік әлеуметтік көмек алушылар болыптабылатын жеке тұлғаларды телевизиялық абоненттiк жалғамалармен қамтамасызету қағидаларын бекiту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің2016 жылғы 8 қарашадағы № 677 қаулысы) 12. Сөздіктердегі аудармасы: приставкак фотокамере – фотокамераның приставкасы; фотоприставка –фототіркеме(электроника); приставка – тақап жалғама (көлік) 13. Орыс тіліндегі «приставка»сөзінің заңнамадағы және салалық терминологиялық сөздіктердегі аудармасыннегізге ала отырып, қазақ тіліне «приставка» сөзімен аударудықолдаймыз. Дефинициясы | -2 |
| 15. | бандо | бандо | бандобандо1. — әйелдер ішкиімінің түрі. Бандо — термобалқығыш желім біркелкі етіп жағылған, қатты, мата емес негіз. Бандо — әйелдердің баскиімі немесе маңдайына тағылатын таңғыш түріндегі әшекей. Бандо — әйелдердің киіміндегі (шляпа, көйлек және т.б.) таспа түріндегі таңғыш. 2. Әзербайжан: bando 3. Қырғыз: бандо 4. Өзбек: bando 5. Түрік: saç bandı 6. Ағылшын: bando 7. Испан: bando 8. Неміс: Bando 9. Француз: bando 10. Заңнамадағы қолданысы: 11. Бекітілген: 12. Ұсыныстар: бандо Дефинициясы | +6 |
Ескерту! Хабарлама қалдыру үшін сайтқа кіру керек.
Қазақстан Республикасы Үкіметінің жанындағы Республикалық терминология комиссиясының III-отырысында қаралатын терминдер
МӘДЕНИЕТ ЖӘНЕ ӨНЕР САЛАСЫНЫҢ ТЕРМИНДЕРІНЕ ЖАСАЛҒАН ЛИНГВИСТИКАЛЫҚ САРАПТАМА ҚОРЫТЫНДЫСЫ
МӘДЕНИЕТ ЖӘНЕ ӨНЕР САЛАСЫНЫҢ ТЕРМИНДЕРІНЕ ЖАСАЛҒАН ЛИНГВИСТИКАЛЫҚ САРАПТАМА ҚОРЫТЫНДЫСЫ
| # | Орысша нұсқасы | Қазақша нұсқасы | Рейтинг | |
|---|---|---|---|---|
| 1. | гармоническ ийритм | үйлесімді ырғақ | гармоническ ийритмүйлесімді ырғақДефинициясы | +1 |
| 2. | затяжные пневмонии | жеделдеу пневмониялар; созылыңқы пневмониялар;созылмалы пневмониялар | затяжные пневмониижеделдеу пневмониялар; созылыңқы пневмониялар;созылмалы пневмонияларДефинициясы | +2 |
| 3. | гармонический ряд | үйлесімді қатар | гармонический рядүйлесімді қатарДефинициясы | +2 |
| 4. | острая диарея | жедел диарея; жіті диарея; жедел іш өту; | острая диареяжедел диарея; | +1 |
| 5. | гармонический слух | үйлесімді есту | гармонический слухүйлесімді естуДефинициясы | +2 |
| 6. | неспецифический язвенный колит | бейспецификалы ойық жаралы колит; бейарнамалыойық жаралы колит | неспецифический язвенный колитбейспецификалы ойық жаралы колит; | +2 |
| 7. | гармония гласных | дауыстылар үндестігі | гармония гласныхдауыстылар үндестігіДефинициясы | +2 |
| 8. | некротический энтероколит | некроздық энтероколит; некротикалық (өлі еттелген) энтероколит | некротический энтероколитнекроздық энтероколит; | +2 |
| 9. | гармонь | гармонь, сырнай | гармоньгармонь, сырнайДефинициясы | +2 |
| 10. | Бонитирование | сапалы бағалау | Бонитированиесапалы бағалауДефинициясы | 0 |
| 11. | гарнача | гарнача | гарначагарначаДефинициясы | +2 |
| 12. | Ненотариальные сделки | нотариаттық тантыс мәмілелер, нотариаттық емес мәмілелер | Ненотариальные сделкинотариаттық тантыс мәмілелер, нотариаттық емес мәмілелерДефинициясы | 0 |
| 13. | гарни | гарни | гарнигарниДефинициясы | +2 |
| 14. | Приборизация | аспаптармен жабдықтау | Приборизацияаспаптармен жабдықтауДефинициясы | +2 |
| 15. | гарнировка | әбзелдеу (әспеттеу) | гарнировкаәбзелдеу (әспеттеу)Дефинициясы | +4 |
"Галантный стиль - сырбаздық стиль" делінген. Ал, "Галантность" сөзінің өзінің аудармасында "сырбаздық" деген мүлдем жоқ - наздылық, сыпайылық, ізеттілік, әдептілік. Онда, логика бойынша, "наздылық стиль, сыпайылық стиль, ізеттілік стиль, әдептілік Толығырақ ...стиль" - дердің бірі болуы керек қой?
"гелиопольдық тоғыздық" құдайлары деген баламасын қолдаймын
галл рухы - дұрыс
Ескерту! Хабарлама қалдыру үшін сайтқа кіру керек.
Шаяхмет Ақылбек Қожаұлы
жазушы, Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Қостанай мемлекеттік университеті профессоры, филология ғылымдарының кандидаты
«Қазақы терминдерді халық жасайды» онлайн байқауына
жазушы, Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Қостанай мемлекеттік университеті профессоры, филология ғылымдарының кандидаты
«Қазақы терминдерді халық жасайды» онлайн байқауына
| # | Орысша нұсқасы | Қазақша нұсқасы | Рейтинг |
|---|---|---|---|
| 1. | шахмат | ханқамау (Ғабит Мүсірепов баламасы) | |
| 2. | Лидер | топжарған | |
| 3. | душ | сусебер | |
| 4. | линза | көзәйнек | |
| 5. | пулемет | оқсебер | |
| 6. | очки | көзілдірік | |
| 7. | коньки | сырғытпа | |
| 8. | клюшка | доптаяқ | |
| 9. | штамп | істаңба. | |
| 10. | снаряд | топ |
Пулемет сөзін "оқсебер" деп тауып айтқансыз, бірақ пулемент оқ сеппейді, оқты шашады. Меніңше болғанда ОҚШАШАР десе қисынды. Не болмаса тілімізге бейімдеп ПҮЛЕМЕТ десе дұрыс.
Шахматты ханқамау деп алған құлаққа жағымды екен. Шахмат ойынының мағынасын ашып тұрған сияқты.
штамп-істаңба мағынасын ашып тұр.
Ескерту! Хабарлама қалдыру үшін сайтқа кіру керек.
Қазақстан Республикасы Үкіметінің жанындағы Республикалық терминология комиссиясының 2021 жылғы ІV отырысында қаралатын терминдер
| # | Орысша нұсқасы | Қазақша нұсқасы | Рейтинг | |
|---|---|---|---|---|
| 1. | внутриаптечный контроль | дәріхана ішілік бақылау | внутриаптечный контрольдәріхана ішілік бақылауДефинициясы1. Дәріханаішілік бақылау – бұл дәрі-дәрмектерді дайындау, ресімдеу және сату кезінде туындайтын қателердің, дәлсіздіктердің уақытылы алдын алуға және анықтауға бағытталған іс-шаралар кешені. 2. Әзербайжан: daxili nəzarət 3. Қырғыз: дарыкана ичиндеги контроль 4. Өзбек: ichki nazorat 5. Түрік: dahili kontrol 6. Ағылшын: intra-apical control 7. Испан: control intraáptico 8. Неміс: intraaptale Kontrolle 9. Француз: contrôle intra-auriculaire 10. Бекітілген нұсқасы: контроль – бақылау (1971-1981). 11. Заңнамадағы қолданысы: дәріханаішілік бақылау 12. Бұл термин арнайы бекітілмеген. 1971-1981 жылдар аралығында «контроль – бақылау» деп бекітілген. Заңнамада «дәріханаішілік бақылау» деп қолданылған. Сол себептен заңнама мәтініндегі «дәріханаішілік бақылау» тіркесін ұсынамыз. | +8 |
| 2. | действующий норматив | қолданыстағы норматив | действующий нормативқолданыстағы нормативДефинициясы1. Қолданыстағы норматив (лат. norma «ереже») – заңдық күші бар, арнайы ұйымдармен бекітілген қолданыстағы нормативтер. 2. Әзербайжан: Aktiv normativ 3. Қырғыз: колдонуудагы ченем 4. Өзбек: amaldagi normativ 5. Түрік: geçerli düzenleme 6. Ағылшын: the current standard 7. Испан: normativa vigente 8. Неміс: geltende Regelung 9. Француз: norme en vigueur 10. Бекітілген нұсқасы: норматив – норматив (2016 жылғы 7 желтоқсан) 11. Заңнамадағы қолданысы: қолданыстағы норматив 12. Ұсыныстар: берілген термин бұрын арнайы бекітілмеген. Құрамындағы жеке сөз 2016 жылы «норматив – норматив» деп бекітілген. Заңнамада «қолданыстағы норматив» деген қолданысты кездестіруге болады. Берілген мағынасын, бекітілген терминді, Заңнамадағы қолданысын негізге ала отырып, «қолданыстағы норматив» деген нұсқаны қолдаймыз. | +10 |
| 3. | качество лекарственных средств | дәрілік құралдардың сапасы | качество лекарственных средствдәрілік құралдардың сапасыДефинициясы1. Дәрілік құралдардың сапасы - дәрілік заттың фармакопеялық баптың талаптарына не ол болмаған жағдайда нормативтік құжаттамаға немесе нормативтік құжатқа сәйкестігі. 2. Әзербайжан: dərmanların keyfiyyəti 3. Қырғыз: дары каражаттардын сапаты 4. Өзбек: dorilar sifati 5. Түрік: ilaçların kalitesi 6. Ағылшын: quality of medicines 7. Испан: calidad de los medicamentos 8. Неміс: Qualität der Medikamente 9. Француз: qualité des médicaments 10. Бекітілген нұсқасы: качество – сапа (2020 жылғы 17 маусым) обращение лекарственных средств - дәрілік заттардың айналысы (2011 жылғы 9 желтоқсан) 11. Заңнамадағы қолданысы: качества – сапа; лекарственные средства - дәрілік заттар 12. Орыс тіліндегі «качество» сөзінің баламасы ретінде «сапа» сөзі бекітілсе, заңнамада «сапа» сөзімен аударылған. Орыс тіліндегі «лекарственные средства» сөз тіркесінің баламасы ретінде «дәрілік заттар» сөз тіркесі бекітілсе, заңнамада «дәрілік заттар» сөз тіркесімен аударылған. Бекітілген терминдер сөздігіндегі баламасын және заңнамадағы қолданысын негізге ала отырып, «качество лекарственных средств» сөз тіркесі қазақ тіліне мәнмәтіндегі жұмсалымына орай «дәрілік құралдардың сапасы» сөз тіркесімен аударылуы қажет деп санаймыз. | +9 |
| 4. | летучая жидкость | ұшқыш сұйықтық | летучая жидкостьұшқыш сұйықтықДефинициясы1. Ұшқыш сұйықтық - майларда, липидтерде және органикалық еріткіштерде жақсы еритін ұшпа сұйықтықтар. 2. Әзербайжан: pilot maye 3. Қырғыз: пилоттук суюктук 4. Өзбек: учувчи суюқлик 5. Түрік: pilot sıvı 6. Ағылшын: volatile liquid 7. Испан: líquido volátil 8. Неміс: flüchtige Flüssigkeit 9. Француз: liquide volatil 10. Бекітілген нұсқасы: бекітілмеген. 11. Заңнамадағы қолданысы: жоқ. 12. Ұсыныстар. Орыс тіліндегі летучая жидкость сөзін аударғанда тура мағынасын беріп тұрғандықтан ұшқыш сұйықтық деп пайдалануға болады деп санаймыз. | +1 |
| 5. | аффект | қызбалық, аффект | аффектқызбалық, аффектДефинициясы1. Аффект (лат. affectus – құмарлық, эмоционалды қозу) – қысқа мерзімділікпен және жоғары қарқындылықпен сипатталатын, көбінесе айқын қозғалыс көріністерімен және ішкі органдар жұмысындағы өзгерістермен бірге жүретін жарылыс сипаттағы эмоционалдық процесс. 2.Әзербайжан тіліндегі баламасы және білдіретін мағынасы: təsir 3. Қырғыз тіліндегі баламасы және білдіретін мағынасы: таасир этет 4. Өзбек тіліндегі баламасы және білдіретін мағынасы: ta`sir qilish 5. Түрік тіліндегі баламасы және білдіретін мағынасы: etkilemek 6. Ағылшын тіліндегі баламасы және білдіретін мағынасы: affect 7. Испан тіліндегі баламасы және білдіретін мағынасы: afectar 8. Неміс тіліндегі баламасы және білдіретін мағынасы: beeinflussen 9. Француз тіліндегі баламасы және білдіретін мағынасы: affecter 10. Бекітілген нұсқасы: Аталмыш нұсқасында бекітілмеген термин. 11. Заңнамадағы қолданысы: 12.Ұсыныстар: Қазақтың білдік болмысын ашатын сөз термин қатарын көбейтсе дұрыс болары анық. Аффект халықаралық термин болғандықтан сол күйінде қалдырған дұрыс деп санаймыз. Ұсынылатын нұсқа: аффект - қызбалық, аффект | +4 |
| 6. | внутривенные вливания, впрыскивания | күре тамырға құю, енгізу | внутривенные вливания, впрыскиваниякүре тамырға құю, енгізуДефинициясы1. Күре тамырға құю, енгізу – медициналық препараттарды ас қорыту жолдарынан тыс енгізу тәсілі. Процедура инені қол жетімді веноздық тамырдың саңылауына енгізу арқылы жүзеге асырылады. Әдетте, инъекция шынтақ венасына жасалады. Клиникалық қиын жағдайларда көктамыр ішіне енгізу қолдың тамырына немесе кез келген басқа қол жетімді веноздық тамырға жасалуы мүмкін. 2. Әзербайжан: intravenöz infuziya, inyeksiya 3. Қырғыз: венага сайып, чайкоо 4. Өзбек: vena ichiga infuziyalar, in`ektsiya 5. Түрік: intravenöz infüzyonlar, enjeksiyonlar 6. Ағылшын: intravenous infusions, injections 7. Испан: infusiones intravenosas, inyecciones 8. Неміс: intravenöse Infusionen, Injektionen 9. Француз: perfusions intraveineuses, injections 10. Бекітілген нұсқасы: внутривенный - венаішілік (2017 жылғы 13 желтоқсан), впрыск, обрызгивание – бүрку (2015 жылғы 11 желтоқсан) 11. Заңнамадағы қолданысы: көктамырға егілетін, бүрку 12. Бұл термин арнайы бекітілмеген. 2017 жылы «внутривенный - венаішілік», 2015 жылы «впрыск, обрызгивание – бүрку» деп бекітілген. Заңнамада арнайы тұтастай қолданылмағанымен, жекелей «көктамырға егілетін, бүрку» деп қолданылған. Ұсынылып отырған «күре тамырға құю, енгізу» тіркесін қолдаймыз. | +7 |
| 7. | декапитационный крючок | декапитациялық ілмек | декапитационный крючокдекапитациялық ілмекДефинициясы1. Декапитациялық ілмек (лат. decapitare «жою») – ұрықтың мойнына салу және жатыр мойны омыртқаларын сындыру үшін ұрықты бұзатын операцияларда қолданылатын жұқа ілмек. 2. Әзербайжан: decapitation çəngəl 3. Қырғыз: декапитациялык кайырмак 4. Өзбек: dekapitatsiya kancasi 5. Түрік: dekapitasyon kancası 6. Ағылшын: decapitation hook 7. Испан: gancho de decapitación 8. Неміс: декапитационный Haken 9. Француз: crochet de décapitation 10. Бекітілген нұсқасы: жоқ 11. Заңнамадағы қолданысы: iлмек 12. Ұсыныстар: берілген термин бұрын арнайы да, сөз тіркесі ішінде де бекітілмеген. Заңнамада «ілмек» деген қолданысты кездестіруге болады. Сондықтан берілген терминнің білдіретін мағынасы мен Заңнамадағы қолданысын негізге ала отырып, «декапитациялық ілмек» деген нұсқаны қолдаймыз. | +8 |
| 8. | качество лекарственных форм | дәрілік түрлердің сапасы | качество лекарственных формдәрілік түрлердің сапасыДефинициясы1. Дәрілік түрлердің сапасы - дәрілік препараттың оны енгізу және қолдану тәсілдеріне сәйкес келетін және қажетті емдік әсерге қол жеткізуді қамтамасыз ететін жай-күйінің нормативтік құжатқа сәйкестігі. Форма - лат. forma «пішін, көрініс, сурет». 2. Әзербайжан: dozaj formalarının keyfiyyəti 3. Қырғыз: дары формаларынын сапаты 4. Өзбек: dozalash shakllarining sifati 5. Түрік: dozaj formlarının kalitesi 6. Ағылшын: quality of dosage forms 7. Испан: calidad de las formas de dosificación 8. Неміс: Qualität der Darreichungsformen 9. Француз: qualité des formes galéniques 10. Бекітілген нұсқасы: качество – сапа (2020 жылғы 17 маусым) обращение лекарственных средств - дәрілік заттардың айналысы (2011 жылғы 9 желтоқсан) 11. Заңнамадағы қолданысы: качества – сапа; лекарственные – дәрілік; форма – нысан, форма, түр 12. Орыс тіліндегі «качество» сөзінің баламасы ретінде «сапа» сөзі бекітілсе, заңнамада «сапа» сөзімен аударылған. Орыс тіліндегі «лекарственные средства» сөз тіркесінің баламасы ретінде «дәрілік заттар» сөз тіркесі бекітілсе, заңнамада «дәрілік заттар» сөз тіркесімен аударылған. Орыс тіліне латын тілінен енген (лат. forma «пішін, көрініс, сурет») «форма» сөзі заңнамада «нысан», «форма», «түр» сөздерімен аударылған. Бекітілген терминдер сөздігіндегі баламасын және заңнамадағы қолданысын негізге ала отырып, «качество лекарственных форм» сөз тіркесі қазақ тіліне мәнмәтіндегі жұмсалымына орай «дәрілік түрлердің сапасы» сөз тіркесімен аударылуы қажет деп санаймыз. | +4 |
| 9. | летучие вещества | ұшқыш заттар | летучие веществаұшқыш заттарДефинициясы1. Ұшқыш заттар - қыздырғанда құрамында көміртегі бар материалдардан (көмір, Кокс және басқалары) бөлінетін заттар. 2. Әзербайжан: uçucu maddələr 3. Қырғыз: тазалоочу каражаттар 4. Өзбек: учувчан моддалар 5. Түрік: uçucu maddeler 6. Ағылшын: volatile substances 7. Испан: materias volátiles 8. Неміс: flüchtige Bestandteile 9. Француз: substance volatile 10. Бекітілген нұсқасы: бекітілмеген. 11. Заңнамадағы қолданысы: 12. Ұсыныстар. Орыс тіліндегі летучие вещества сөзін аударғанда тура мағынасын беріп тұрғандықтан ұшқыш заттар деп пайдалануға болады деп санаймыз. | +1 |
| 10. | аффинитет лекарственный | дәрілік аффинитет | аффинитет лекарственныйдәрілік аффинитетДефинициясы1. Аффинитет – дәрілік зат пен оның әсер ету объектісі арасындағы байланыстың жақындығы мен күші. 2.Әзербайжан тіліндегі баламасы және білдіретін мағынасы: narkotik yaxınlığı 3. Қырғыз тіліндегі баламасы және білдіретін мағынасы: дары жакындыгы 4. Өзбек тіліндегі баламасы және білдіретін мағынасы: dori yaqinligi 5. Түрік тіліндегі баламасы және білдіретін мағынасы: ilaç afinitesi 6. Ағылшын тіліндегі баламасы және білдіретін мағынасы: drug affinity 7. Испан тіліндегі баламасы және білдіретін мағынасы: afinidad de drogas 8. Неміс тіліндегі баламасы және білдіретін мағынасы: Drogenaffinität 9. Француз тіліндегі баламасы және білдіретін мағынасы: affinité médicamenteuse 10. Бекітілген нұсқасы: Аталмыш нұсқасында бекітілмеген термин. 11. Заңнамадағы қолданысы: 12.Ұсыныстар: Термин аударылмай берілген, алайда жақша ішіндегі түсініктемесі жоқ. Дәрі/лік нұсқасымен тіркескен, түсініксіз термин ретінде қалған. Ұсынылатын нұсқа: аффинитет лекарственный - дәрілік аффинитет | +9 |
| 11. | внутриклеточная влага | жасушаішілік ылғал | внутриклеточная влагажасушаішілік ылғалДефинициясы1. Жасушаішілік ылғал – өсімдік қалдықтары жасушаларының ішіндегі ылғал. 2. Әзербайжан: hüceyrədaxili nəm 3. Қырғыз: ичине салынган нымдуулук 4. Өзбек: hujayra ichidagi namlik 5. Түрік: hücre içi nem 6. Ағылшын: intracellular moisture 7. Испан: humedad intracelular 8. Неміс: intrazelluläre Feuchtigkeit 9. Француз: humidité intracellulaire 10. Бекітілген нұсқасы: атмосферная влага - атмосфералық ылғал (2018 жылғы 14 желтоқсан); клетка – жасуша (1995). 11. Заңнамадағы қолданысы: ылғал 12. Бұл термин арнайы бекітілмеген. 2018 жылы «атмосферная влага - атмосфералық ылғал», 1995 жылы «клетка – жасуша» деп бекітілген. Заңнамада арнайы тұтастай қолданылмағанымен, жекелей «ылғал» деп қолданылған. Ұсынылып отырған «жасушаішілік ылғал» тіркесін қолдаймыз. | +7 |
| 12. | декарбоксилирование | карбоксилсіздендіру | декарбоксилированиекарбоксилсіздендіруДефинициясы1. Карбоксилсіздендіру – көміртегі қос тотығын (CO2) органикалық қышқыл немесе амин қышқылдарынан бөліп алу процесі. 2. Әзербайжан: dekarboksilləşdirmə 3. Қырғыз: уулануудан уулануу 4. Өзбек: dekarboksilasyon 5. Түрік: dekarboksilasyon 6. Ағылшын: decarboxylation 7. Испан: descarboxilación 8. Неміс: Dekarboxylierung 9. Француз: décarboxylation 10. Бекітілген нұсқасы: жоқ 11. Заңнамадағы қолданысы: 12. Ұсыныстар: берілген термин бұрын арнайы да, сөз тіркесі ішінде де бекітілмеген. Заңнамадағы қолданысын да кездестіре алмадық. Сондықтан берілген терминнің білдіретін мағынасын негізге ала отырып, «карбоксилсіздендіру» деген нұсқаны қолдаймыз. | +10 |
| 13. | качество сырья | шикізат сапасы | качество сырьяшикізат сапасыДефинициясы1. Шикізат сапасы - технологиялық процестің жоғары деңгейін және өнімнің сапасын қамтамасыз ететін оның технологиялық, физикалық және химиялық қасиеттерінің жиынтығы. 2. Әзербайжан: xammal keyfiyyəti 3. Қырғыз: чийки заттын сапаты 4. Өзбек: xom ashyo sifati 5. Түрік: hammadde kalitesi 6. Ағылшын: quality of raw materials 7. Испан: calidad de las materias primas 8. Неміс: Qualität der Rohstoffe 9. Француз: qualité des matières premières 10. Бекітілген нұсқасы: качество – сапа (2020 жылғы 17 маусым) 11. Заңнамадағы қолданысы: качества – сапа; сырье – шикізат 12. Орыс тіліндегі «качество» сөзінің баламасы ретінде «сапа» сөзі бекітілсе, заңнамада «сапа» сөзімен аударылған. Орыс тіліндегі «сырье» сөзі заңнамада «шикізат» сөзімен аударылған. Бекітілген терминдер сөздігіндегі баламасын және заңнамадағы қолданысын негізге ала отырып, «качество сырья» сөз тіркесі қазақ тіліне мәнмәтіндегі жұмсалымына орай «шикізат сапасы» сөз тіркесімен аударылуы қажет деп санаймыз. | +9 |
| 14. | летучие растворители | ұшқыш еріткіштер | летучие растворителиұшқыш еріткіштерДефинициясы1. Ұшқыш еріткіштер - бұл газ алу үшін оңай буланатын сұйықтықтар. Ингаляция кезінде газ интоксикацияны және нервтер мен мүшелерге созылмалы зақым келтіруі мүмкін. 2. Әзербайжан: ehrytkichter 3. Қырғыз: накландыкты белгилөө 4. Өзбек: ушкйш ериткиштер 5. Түрік: Bu seferki heritkister`tir 6. Ағылшын: volatile solvents 7. Испан: disolventes volátiles 8. Неміс: flüchtige Lösungsmittel 9. Француз: solvant volatil 10. Бекітілген нұсқасы: бекітілмеген. 11. Заңнамадағы қолданысы: 12. Ұсыныстар. Орыс тіліндегі летучие растворители сөзін аударғанда тура мағынасын беріп тұрғандықтан ұшқыш еріткіштер деп пайдалануға болады деп санаймыз. | +1 |
| 15. | ациклические соединения | ациклдік қосылыстар | ациклические соединенияациклдік қосылыстарДефинициясы1. Ациклдік қосылыстар – молекулаларында циклдері жоқ, барлық көміртек атомдары түзу немесе тармақталған (ашық) тізбектермен өзара байланысқан органикалық қосылыстар. 2.Әзербайжан тіліндегі баламасы және білдіретін мағынасы: asiklik birləşmələr 3. Қырғыз тіліндегі баламасы және білдіретін мағынасы: ациклдүү бирикмелер 4. Өзбек тіліндегі баламасы және білдіретін мағынасы: asiklik birikmalar 5. Түрік тіліндегі баламасы және білдіретін мағынасы: asiklik bileşikler 6. Ағылшын тіліндегі баламасы және білдіретін мағынасы: acyclic compounds 7. Испан тіліндегі баламасы және білдіретін мағынасы: compuestos acíclicos 8. Неміс тіліндегі баламасы және білдіретін мағынасы: azyklische Verbindungen 9. Француз тіліндегі баламасы және білдіретін мағынасы: composés acycliques 10. Бекітілген нұсқасы: Аталмыш нұсқасында бекітілмеген термин. 11. Заңнамадағы қолданысы: 12.Ұсыныстар: Цикл/ды аудармай алғанның өзінде (цикл/кезең деген секілді аудармасы бар) А/префиксі мағынасын ашатын префикспен (мәселен, бей)алмастыру дұрыс болар еді деп санаймыз. . Ұсынылатын нұсқа: ациклические соединения - бейцикл қосылыс | +9 |
вазелинді жақпамай, филтрді сүзгі, буферді аралық, бухгалтер-есепші бухгалтерлік баланс есептік теңгерім, бухгалтерлік отчет-есептік қисап, бухгалтерлік учет-есептік санақ деп аудару қажет
өзара тәуелсіздік емес өзара тәуелділік болады
жарнама реклама емес жарна болады.
Ескерту! Хабарлама қалдыру үшін сайтқа кіру керек.
Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігі Тіл саясаты комитетінің тапсырмасымен «Тіл-Қазына» ұлттық ғылыми-практикалық орталығы жариялаған «Қазақы терминдерді халық жасайды» атты республикалық байқауына Елдос САУЫРҚАН ұсынған терминдер
| # | Орысша нұсқасы | Қазақша нұсқасы | Рейтинг |
|---|---|---|---|
| 1. | Селфи | Селпі | |
| 2. | Термин | Термін | |
| 3. | Наушник | Тыңдауыр | |
| 4. | Актив | Әктіп | |
| 5. | Школа | Оқуыл | |
| 6. | Институт | Еністет,Үністет | |
| 7. | Хадис-шариф | Қадыс-шәріп | |
| 8. | График | Грәпік | |
| 9. | Компьютер | Білгісанар, Көмпітер | |
| 10. | Экран | Айпар |
школа не тұр? мектеп сөзі бар емес пе?
школа неге тұр? мектеп сөзі бар емес пе?
Мектеп сөзі көпсалалы атауларда бірдей қолданылып жүр. Оқы+уыл= оқуыл сөзі көп "мектептің" біріне сәтті балама болмақ-дұр. Айдауыл, Бақауыл, Жасауыл, Шымшуыр, тб үлгілері бар. Историческая школа- Тарихи мектеп болады, ал балалар Толығырақ ...білім алатын оқу орны ОҚУЫЛ болады.
Ескерту! Хабарлама қалдыру үшін сайтқа кіру керек.
"приставка" терминінің қазақша баламасын жасау керек. Мыс , ұсыныс ретінде - "қондырма".
дұрысы - "сымсыз интернет" ( ғаламтор - всемирная паутина)
"реконструкция"
Басқа пікірлерді көрсету