Жыл өте келе терминдер әртүрлі бекітіліп, қолданыла бермеуі үшін Қазақстан Республикасындағы тiл туралы Заңға бірыңғай терминологияны қолдану мәселесін реттеу жөніндегі өзгеріс енгізу қажет.
Мысалы, Грузияның Тіл туралы Заңының 30-бабына сәйкес Толығырақ ...Техникалық құжаттамада, сондай-ақ іс қағаздарын жүргізуде бірыңғай терминология қолданылады. Терминологияны белгілеу және қолдану нормалары Мемлекеттік тіл жөніндегі сараптама комиссиясымен белгіленеді.
Ескерту! Хабарлама қалдыру үшін сайтқа кіру керек.
Сарапшы мамандар
Республикалық терминология комиссиясының 2024 жылғы 3-отырысында бекітілетін терминдер жайлы. 486. слоеный – қатпарлы, қабаттама, қат-қабат, қаттама. Комиссия мүшелері «қатпарлы» деп дауыс берген екен. Тағам атауына қатысты қаттама деп бекітілгені дұрыс.
Қаттама Толығырақ ...– бірнеше қатпарлы етіп пісірілген нан түрі. Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. 3-том. – Алматы: РПК «Слон» DPS, 2012. – 736 б.
Қырғыз тілінде: каттама
Түрік тілінде: katlamak
Татар тілінде: катламлы
Башқұрт тілінде: ҡатламлы
Өзбек тілінде: qatlamli
«Қатпарлы – складчатый» деп жертану, физикалық география, геология, геодезияда қолданылады. Қатпарлы таулар – складчатые горы, қатпарлы белдеу – пояс складчатый.
Қаттама Толығырақ ...– бірнеше қатпарлы етіп пісірілген нан түрі. Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. 3-том. – Алматы: РПК «Слон» DPS, 2012. – 736 б.
Қырғыз тілінде: каттама
Түрік тілінде: katlamak
Татар тілінде: катламлы
Башқұрт тілінде: ҡатламлы
Өзбек тілінде: qatlamli
«Қатпарлы – складчатый» деп жертану, физикалық география, геология, геодезияда қолданылады. Қатпарлы таулар – складчатые горы, қатпарлы белдеу – пояс складчатый.
"қаттама" "рулет" терминінің баламасы.
рулет дегеніміз орама
"қаттама" "рулет" терминінің баламасы емес, шатастыруға келмейді. Орама – рулет (2023 жылы бекітілген термин).
Қаттама шелпек – Слоенный шелпек (Тамақ өнеркәсібі және тұрмыстық қызмет)
Қаттама нан – Слоенный хлеб (Тамақ өнеркәсібі Толығырақ ...және тұрмыстық қызмет)
Қаттама – Каттама (сдобные слоеные лепешки), Тамақ өнеркәсібі және тұрмыстық қызмет
Жұқа қаттама нан – Слойка (Тамақ өнеркәсібі және тұрмыстық қызмет)
Ескерту! Хабарлама қалдыру үшін сайтқа кіру керек.
Мойнақ терминіне қатысты айтар болсақ, осы сөздің бірнеше мағынасы бар:
1. Мойнақ – екі жерді қосатын, екі жағынан су шаятын жіңішке жер жолағы.
2. Мойнақ – құрылыс жұмысы кезінде бөгеттің қазаншұқырын Толығырақ ...су басудан қорғайтын топырақ үйінділі қоршау.
3. Мойнақ – түйенің мойын терісінен жасалған торсық.
4. Мойнақ – тау басының түйе мойнына ұқсас иілген жері.
5. Мойнақ – түйенің және басқа малдың алқымынан басына дейінгі мойын терісі.
6. Мойнақ – көріктің отқа жел үрлейтін өңеші, үрімпар.
7. Мойнақ – пышақ және басқалардың сабына салынатын сақина шығыршық.
8. Мойнақ – отқа төзімді материалдардан жасалатын қымталған ыдыс.
9. Мойнақ – бұраңдаған ұзақ жол.
Географиялық атау ретінде кездесуі:
1. Мойнақ – Қарақалпақстан Республикасы Мойнақ ауданының әкімшілік орталығы әрі ең ірі елді мекені.
2. Мойнақ су электрстанциясы – Шарын өзенінің жоғары ағынындағы Алматы қаласынан шығысқа қарай 150 км қашықтықта орналасқан қысымды деревациясы бар су торабы болып табылады.
3. Мойнақ – Жетісу облысы Талдықорған қалалық әкімдігіне қарасты Өтенай ауылдық округі құрамындағы ауыл.
4. Мойнақ – Қызылорда облысы Арал ауданы, Аралқұм ауылдық округі құрамындағы ауыл.
5. Мойнақ – Алматы облысы Кеген ауданындағы ауыл.
Қылта терминіне келер болсақ, мынадай мағынасы бар:
1. Қылта – бұрылысты, қалтарысты тар жер, шатқал.
2. Екі құрлық яки түбекті жалғастыратын жердің ені тар тұсы.
3. Қылта – тізенің астыңғы жағындағы әлсіз сіңір, тірсек.
4. Қылта – өзеннің өте енсіз жері.
Терминдердің сөздіктердегі мағынасын ескеріп және қолданылу саласын жақшада көрсете отырып, қылта (анатомия) – перешеек (анатомия), мойнақ (география) – перешеек (география) деп бекітуді қолдаймын.
1. Мойнақ – екі жерді қосатын, екі жағынан су шаятын жіңішке жер жолағы.
2. Мойнақ – құрылыс жұмысы кезінде бөгеттің қазаншұқырын Толығырақ ...су басудан қорғайтын топырақ үйінділі қоршау.
3. Мойнақ – түйенің мойын терісінен жасалған торсық.
4. Мойнақ – тау басының түйе мойнына ұқсас иілген жері.
5. Мойнақ – түйенің және басқа малдың алқымынан басына дейінгі мойын терісі.
6. Мойнақ – көріктің отқа жел үрлейтін өңеші, үрімпар.
7. Мойнақ – пышақ және басқалардың сабына салынатын сақина шығыршық.
8. Мойнақ – отқа төзімді материалдардан жасалатын қымталған ыдыс.
9. Мойнақ – бұраңдаған ұзақ жол.
Географиялық атау ретінде кездесуі:
1. Мойнақ – Қарақалпақстан Республикасы Мойнақ ауданының әкімшілік орталығы әрі ең ірі елді мекені.
2. Мойнақ су электрстанциясы – Шарын өзенінің жоғары ағынындағы Алматы қаласынан шығысқа қарай 150 км қашықтықта орналасқан қысымды деревациясы бар су торабы болып табылады.
3. Мойнақ – Жетісу облысы Талдықорған қалалық әкімдігіне қарасты Өтенай ауылдық округі құрамындағы ауыл.
4. Мойнақ – Қызылорда облысы Арал ауданы, Аралқұм ауылдық округі құрамындағы ауыл.
5. Мойнақ – Алматы облысы Кеген ауданындағы ауыл.
Қылта терминіне келер болсақ, мынадай мағынасы бар:
1. Қылта – бұрылысты, қалтарысты тар жер, шатқал.
2. Екі құрлық яки түбекті жалғастыратын жердің ені тар тұсы.
3. Қылта – тізенің астыңғы жағындағы әлсіз сіңір, тірсек.
4. Қылта – өзеннің өте енсіз жері.
Терминдердің сөздіктердегі мағынасын ескеріп және қолданылу саласын жақшада көрсете отырып, қылта (анатомия) – перешеек (анатомия), мойнақ (география) – перешеек (география) деп бекітуді қолдаймын.
Мойнақ сөзінің қолданыстағы баламасы өте көп екен. Медицинада қылта деген сөз қолданылады. Перешеек сөзінің тамаша баламасы.
Ескерту! Хабарлама қалдыру үшін сайтқа кіру керек.
Қайырлы күн, терминология алаңының қолданушылары! Егер мүмкін болып жатса, бекітілген, қолданыста бар терминдердің төңірегінен шығып, қазақ тілінде баламасы жоқ терминдерге көбірек назар аударған жөн. Бұрын бекітілген терминдерді жоққа шығару қаншалықты Толығырақ ... әдеп тұрғысынан да, кәсіби тұрғыдан да орынды? Қандай да бір терминді бұрын мақұлдаған комиссия мүшелерінің еңбегі қайда кетпек?
Тағы бір ескерерлік жайт, терминологиялық алаңдағы белсенділік «науқангершілік» секілді ғана болмаса екен.
Тағы бір ескерерлік жайт, терминологиялық алаңдағы белсенділік «науқангершілік» секілді ғана болмаса екен.
Мен сізбен толық келісемін.қолданыстьағы терминдерге тиісе берудің қажеті жоқ.
Ескерту! Хабарлама қалдыру үшін сайтқа кіру керек.
Жазылым терминіне пікір
Рецепт – дәрігердің фармацевтке немесе дәріханаға қағаз жүзіндегі дәрілерді белгілі бір түрде науқасқа дайындап берілуі, онда дәрінің мөлшері мен қабылдау тәсілдері көрсетілген жазбаша нұсқауы мен жолдамасы.
Пропись – основная Толығырақ ...часть медицинского рецепта, содержащая указание на готовое лекарственное средство или способ его изготовления.
Указание - нұсқау
Нұсқау – қалай әрекет ету керектігін көрсететін жөн сілтеу, түсіндірме.
Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрінің 2020 жылғы 20 желтоқсандағы Дәрілік препараттар мен медициналық бұйымдарды дайындауға лицензиясы бар, дәрілік заттар мен медициналық бұйымдардың айналысы саласындағы субъектілердің дәрілік препараттар мен медициналық бұйымдарды дайындау қағидаларын бекіту туралы № ҚР ДСМ-286/2020 бұйрығында «прописи» – «жазба» деп берілген.
Гомеопатикалық дәріханада дербес жазба бойынша дайындалатын дәрілік препараттарды тексеру кезінде осы қосымшаның 1-4, 8-10-тармақтарында келтірілеген ауытқу нормаларын пайдалану керек.
Демек, дәрілік затты пайдалану тәсіліне жөн сілтейтін қағазды «дәрінің нұсқауы" немесе "дәрілік заттың жазбасы" деп алсақ қалай болады?
Бұл тек қана пікір, әлі де қайта қарап, талқылау қажет. "Көптің ойы - кемеңгер» демекші сіз бен біз болып, ұлттық терминдердің қалыптасуына атсалысайық.
Рецепт – дәрігердің фармацевтке немесе дәріханаға қағаз жүзіндегі дәрілерді белгілі бір түрде науқасқа дайындап берілуі, онда дәрінің мөлшері мен қабылдау тәсілдері көрсетілген жазбаша нұсқауы мен жолдамасы.
Пропись – основная Толығырақ ...часть медицинского рецепта, содержащая указание на готовое лекарственное средство или способ его изготовления.
Указание - нұсқау
Нұсқау – қалай әрекет ету керектігін көрсететін жөн сілтеу, түсіндірме.
Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрінің 2020 жылғы 20 желтоқсандағы Дәрілік препараттар мен медициналық бұйымдарды дайындауға лицензиясы бар, дәрілік заттар мен медициналық бұйымдардың айналысы саласындағы субъектілердің дәрілік препараттар мен медициналық бұйымдарды дайындау қағидаларын бекіту туралы № ҚР ДСМ-286/2020 бұйрығында «прописи» – «жазба» деп берілген.
Гомеопатикалық дәріханада дербес жазба бойынша дайындалатын дәрілік препараттарды тексеру кезінде осы қосымшаның 1-4, 8-10-тармақтарында келтірілеген ауытқу нормаларын пайдалану керек.
Демек, дәрілік затты пайдалану тәсіліне жөн сілтейтін қағазды «дәрінің нұсқауы" немесе "дәрілік заттың жазбасы" деп алсақ қалай болады?
Бұл тек қана пікір, әлі де қайта қарап, талқылау қажет. "Көптің ойы - кемеңгер» демекші сіз бен біз болып, ұлттық терминдердің қалыптасуына атсалысайық.
Ескерту! Хабарлама қалдыру үшін сайтқа кіру керек.
ҚР Ғылым және жоғары білім министрлігі Ғылым комитеті
ҚР Ішкі істер министрлігі
Қорғаныс және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі
ҚР Сыртқы істер министрлігі
ҚР Денсаулық сақтау министрлігі
ҚР Инвестициялар және даму министрлігі
ҚР Ақпарат және коммуникациялар министрлігі
ҚР Ұлттық экономика министрлігі
ҚР Ауыл шаруашылығы министрлігі
Қайырлы күн! "...нормалары Мемлекеттік тіл жөніндегі сараптама комиссиясымен белгіленеді" деген сөйлемді орыс тілінің грамматикасын негізге алмастан, "...нормаларын ...комиссиясы белгілейді" деп жазған дұрыс.
Қайырлы күн! Бұл жерде Грузия елінің Заңына өзгеріс енгізу туралы айтылмаған. Грузияның Тіл туралы Заңының 30-бабы мысал ретінде келтіріліп отыр. Шетелдік тәжірибені ескеріп, Тіл туралы Заңда бірыңғай терминология мәселесі қамтылса, Толығырақ ...терминдерді заңнамаға сәйкес біріздендіруге болар ма еді? – деген ұсыныс.
Терминдерді біріздендіру - өте күрделі мәселе. Тіпті Тіл туралы заңда арнайы бап қосылса да, қордаланған мәселе шешілмейді. Ол үшін Республикалық терминология комиссиясы мақұлдаған терминдердің заңнамалық күші болуы қажет және Толығырақ ...соны барлық салада қолдану талап етілуі керек. Өкінішке қарай, Кқмиссия мақұлдаған терминдерді қолдану тек ұсынымдық деңгейде ғана болып тұр. Сондықтан да бұл терминдерді біріздендіруге кепіл бола алмайды.