ТЕК ТЕРМИНКОМ МҮШЕЛЕРІ ҒАНА ДАУЫС БЕРЕ АЛАДЫ! РТК 2026 жылғы 4-отырысында бекітілетін терминдер (жаратылыстану-математика бағыты)
| № | САЛАСЫ | ТЕРМИН САНЫ | РЕТТІК САНЫ |
| 1 | Ихтиология саласы терминдері | 300 | 1-300 |
| 2 | Мұнай және газ өнеркәсібі ("ҚазМұнайГаз" ҰК ұсынған терминдер) | 120 | 301-420 |
| # | Oryssha nusqasy | Qazaqsha nusqasy | Reıtıń | |
|---|---|---|---|---|
| 1. | абботины | jalǵan teńge balyqtar | абботиныjalǵan teńge balyqtarДефинициясы1. Jalǵan teńge balyqtar – tuqy tuqymdasyna jatatyn, uzyndyǵy 10–12 sm-den aspaıtyn usaq, kásiptik mańyzy joq balyq túri. Shyǵys Azıaádan (Qytaı, Amýr alaby) Qazaqstan sý qoımalaryna 1950 jyldary kezdeısoq ákelingen. Invazıvti balyq. Qazirgi tańda Balqash-Alakól jáne Aral-Syrdarıaá alaptarynda keń taralǵan. Ol jergilikti shabaqtar sekildi sý túbindegi usaq jándiktermen qorektenedi. 2. Etımologıasy: abbotına (eponım. James Francis Abbott) – «Djeıms Frensıs Ebbot» 3. Ózbek: abbotinlar 4. Túrik: abbotinler 5. Aǵylshyn: abbotines 6. Nemis: abbots 7. Bekitilgen nusqasy: – 8. Qoldaný salasy: Aýyl sharýashylyǵy, Bıologıa, Sý sharýashylyǵy, Tamaq ónerkásibi jáne turmystyq qyzmet, Ekologıa 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: 1) Qazaqstan Respýblıkasy Ekologıa, geologıa jáne tabıǵı resýrstar mınıstriniń m.a. 2020 jylǵy 9 qazandaǵy № 252 buıryǵy. ... Ózen abbotınasy ... 10. Usynystar: sózdiń anyqtamasyna jáne shyǵý tegine sáıkes kisi esimimen atalǵan termındi, onyń ústine bul balyq túri o bastan jergilikti bolmaýy sebepti, túpnusqalyǵyn negizge alyp "abbotın", kópshe túrde "abbotınder" bolyp bekitilýin usynamyz. | 0 |
| 2. | аберрация | aýytqýshylyq, jekelengen tuqym qýalaýshylyq ózgeris, jeke aýytqýshylyq aberasıa (2018) | аберрацияaýytqýshylyq, jekelengen tuqym qýalaýshylyq ózgeris, jeke aýytqýshylyq aberasıa (2018)Дефинициясы1. aberasıa — ıhtıologıaıa men balyq sharýashylyǵynda balyqtardyń qurylymynda, reńinde, genetıkalyq kodynda nemese minez-qulqynda baıqalatyn bıologıalyq normadan kez kelgen aýytqý. Tar ǵylymı maǵynada bul termın genetıkalyq aqaýlardyń, ýytty zattardyń nemese ınkýbasıa jaǵdaılarynyń buzylýynan týyndaıtyn morfologıalyq kemistikterdi (qańqa deformasıasy) jáne hromatıkalyq anomalıalardy (álbınızm, melanızm) sıpattaıdy. Akvaósirýde (jasandy balyq ósirýde) bul qubylys ýyldyryq pen shabaqtardyń ólim-jitimin arttyratyn mańyzdy faktor retinde qarastyrylady. 2. Etımologıasy: aberasıaá (lat. ab) — «bóliný», «alystaý», «shetteý», (lat. errare) — «adasý», «jańylysý», «kezý», «qatelesý». 3. Ózbek: aberatsiya 4. Túrik: sapma 5. Aǵylshyn: aberration 6. Nemis: aberration 7. Bekitilgen nusqasy: aberasıa (2017), aberasıa (2018), jaryq aberasıasy (2018), optıkalyq júıe aberasıasy (2018), sferalyq aberasıa (2018) 8. Qoldaný salasy: Aýyl sharýashylyǵy, Bıologıa, Medısına, Ekologıa 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: 1) Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2016 jylǵy 9 sáýirdegi № 502-V QRZ. ... «Atmosferalyq aýany qorǵaý týraly»: bıologıalyq jáne hımıalyq lastaný faktorlarynyń tiri organızmderde genetıkalyq ózgerister (hromosomalyq aberasıalar) týdyrý deńgeıiniń monıtorıńi ... 2) Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń 2010 jylǵy 19 naýryzdaǵy № 954 Jarlyǵy. ... Semeı ıadrolyq qaýipsizdik aımaǵynda ekologıalyq ahýaldy baǵalaý jáne turǵyndardyń densaýlyǵyn baqylaý (hromosomalyq aberasıalar jıiligin zertteý) ... 3) Qazaqstan Respýblıkasynyń 2021 jylǵy 2 qańtardaǵy № 400-VI QRZ Ekologıalyq kodeksi. ... Qorshaǵan ortaǵa ýytty jáne mýtagendik áserdi baǵalaý ólshemsharttary, aberranttyq metafazalardyń paıyzdyq úlesi, jasýshalar deńgeıindegi aberasıa spektri ... 4) Qazaqstan Respýblıkasy Densaýlyq saqtaý mınıstriniń 2020 jylǵy 20 qazandaǵy № QR DSM-140/2020 buıryǵy. ... Zerthanalyq dıagnostıka standarttary: mýtagendik jáne radıasıalyq áserdi bıologıalyq ındıkasıaálaý, hromosomalyq aberasıalardy taldaý qyzmetteriniń tarıfi ... 5) Qazaqstan Respýblıkasy Densaýlyq saqtaý mınıstriniń 2020 jylǵy 15 jeltoqsandaǵy № QR DSM-272/2020 buıryǵy. ... (hromosomalyq aberasıalar) ... 10. Usynystar: sózdiń anyqtamasy men qoldanysyn eskere kele, uqsas úderis túrinde bir sózdiń kóp saladaǵy qoldanysyn eskere, bul saladaǵy ereksheligin kórsete otyryp "túr aýytqýy" termınin bekitýdi usynamyz. | 0 |
| 3. | абиосестон | abıoseston | абиосестонabıosestonДефинициясы1. Abıoseston — sý ekojúıelerindegi (ózen, kól, teńiz) sý massasynda qalqyp júretin, shyǵý tegi organıkalyq jáne beıorganıkalyq bolyp keletin óli bólshekterdiń jıyntyǵy. Akademıalyq gıdrobıologıada bul uǵym sý quramyndaǵy maıda mıneraldy qosyndylardy (qum, saz, tunba) jáne ósimdikter men janýarlardyń ydyraý ónimderinen turatyn derıvterdi (detrıt nemese trıpton) sıpattaý úshin qoldanylady. Abıoseston tiri organızmder jıyntyǵy sanalatyn bıosestonmen birge sýdyń jalpy sestonyn quraıdy jáne sý aıdyndarynyń móldirligine, jaryq rejımine, sondaı-aq súzgish aǵzalardyń qorektený prosesterine tikeleı áser etetin mańyzdy ekologıalyq faktor bolyp tabylady. 2. Etımologıasy: abıoseston (grek. a) — "teris bólshek", (grek. bios ) — "tirshilik", (grek. sestos ) — "elekten ótkizilgen". 3. Ózbek: abioseston 4. Túrik: abioseston 5. Aǵylshyn: abioseston 6. Nemis: abioseston 7. Bekitilgen nusqasy: – 8. Qoldaný salasy: Bıologıa, Sý sharýashylyǵy, Ekologıa 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: – 10. Usynystar: sózdiń anyqtamasy men qoldanysyn eskere kele. grekshe túbirlerge mán bere otyryp "tiri qalytqy" - "bıoseston", al "óli qalytqy" - "abıoseston" dep qarastytyryp "óli qalytqy" nusqasyn termın retinde bekitýdi usynamyz. | 0 |
| 4. | абиотическая мелиорация | abıotıkalyq melıorasıaá | абиотическая мелиорацияabıotıkalyq melıorasıaáДефинициясы1. Abıotıkalyq melıorasıaá — bul adamnyń tehnıka men hımıanyń kómegimen jerdiń, sýdyń fızıkalyq-hımıaályq jaǵdaıyn tikeleı ózgertýi. 2. Etımologıasy: abıotıkalyq (grek. a + bios) — "beı+ómir, tirshilik", melıorasıaá (lat. melior) — "jaqsartý", "jaǵdaıdy ońtaılandyrý". 3. Ózbek: abiotik melioratsiya 4. Túrik: abiyotik ıslah 5. Aǵylshyn: abiotic land reclamation 6. Nemis: abiotische melioration 7. Bekitilgen nusqasy: abıotıkalyq núkte (2022), sýarmalaý melıorasıaásy (2022), melıorasıaályq orman daqyldary (2022), bıologıalyq melıorasıaá (2022) 8. Qoldaný salasy: Aýyl sharýashylyǵy, Bıologıa, Sý sharýashylyǵy, Ekologıa 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: 1) Qazaqstan Respýblıkasynyń Jer kodeksi (12-bap, 28-tarmaqsha).Jerdi melıorasıaálaý (melıorasıaá) — jerdiń qunarlylyǵyn, ónimdiligin túbegeıli jaqsartýǵa baǵyttalǵan gıdrotehnıkalyq, mádenı-tehnıkalyq, hımıalyq, agroorman-melıorasıaályq, agrotehnıkalyq jáne uıymdyq-sharýashylyq is-sharalar kesheni. 2) Qazaqstan Respýblıkasynyń Orman kodeksi (96-bap, 1-tarmaq). Ormandardy qorǵaý olardy órtterden, zańsyz kesýlerden, ... sondaı-aq qolaısyz abıotıkalyq jáne bıotıkalyq faktorlardyń ózge de zıandy áserlerinen qorǵaý jónindegi órtke qarsy, kúzet, bıotehnıkalyq jáne ózge de is-sharalardy qamtıdy 10. Usynystar: sózdiń anyqtamasy men qoldanysyn eskere kele, grekshe túbirlerge mán bere otyryp "tabıǵı qunarlandyrý" - "prırodnoe melıorasıaá", al "beıtabıǵı qunarlandyrý" - "abıotıkalyq melıorasıaá" dep qarastytyryp "beıtabıǵı qunarlandyrý" nusqasyn termın retinde bekitýdi usynamyz. | 0 |
| 5. | аборигенная ихтиофауна | baıyrǵy ıhtıofaýna, jergilikti balyqtar álemi | аборигенная ихтиофаунаbaıyrǵy ıhtıofaýna, jergilikti balyqtar álemiДефинициясы1. Baıyrǵy ıhtıofaýna – naqty bir sý ekojúıesinde adamnyń qatysýynsyz, tabıǵı evolúsıalyq damý nátıjesinde qalyptasqan baıyrǵy balyq túrleriniń jıyntyǵy. Ol belgili bir geografıalyq aımaqtyń gıdrologıalyq jáne klımattyq jaǵdaılaryna tolyq beıimdelgendigimen sıpattalady. Ekologıalyq tepe-teńdikti saqtaý men sý bıoártúrliligin qorǵaýda, ásirese syrttan ákelingen ınvazıvti túrlerdiń yqpalynan qorǵaý turǵysynan, bul popýlásıaányń mańyzy óte joǵary. 2. Etımologıasy: aborıgennaıa (lat. ab+origo) – «bastaý», «shyǵý tegi», «túpnegiz», ıhtıofaýna (grek. ichthys, lat. Fauna) – «balyq»+ «janýarlar áleminiń jıyntyǵy». 3. Ózbek: mahalliy ixtiofauna 4. Túrik: yerli balık faunası 5. Aǵylshyn: native ichthyofauna 6. Nemis: die aborigine der Ichthyofauna 7. Bekitilgen nusqasy: aborıgendik túrler (2022), jergilikti tuqymdar (2022), aborıgen (2018) 8. Qoldaný salasy: Aýyl sharýashylyǵy, Bıologıa, Sý sharýashylyǵy, Ekologıa 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: 1) Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2004 jylǵy 9 shildedegi № 593-II. ... balyq resýrstary, ózge de sý janýarlary ... deńgeıin saqtaý ... ıhtıofaýnanyń túrlik quramy men jaı-kúıi ... 2) Qyzylorda oblysy ákimdiginiń qaýlysy 2019 jylǵy 5 aqpandaǵy № 1318. ... Jergilikti mańyzy bar balyq sharýashylyǵy sý aıdyndarynyń jáne (nemese) ýchaskeleriniń tizbelerin bekitý týraly ... 3) Qazaqstan Respýblıkasy Aýyl sharýashylyǵy mınıstriniń m.a. buıryǵy 2015 jylǵy 27 aqpandaǵy № 18-04/148.... sý aıdyndarynyń ónimdiligin arttyrý, ıhtıofaýnanyń quramyn jaqsartý ... balyqtandyrý maqsatynda ... 10. Usynystar: sózdiń anyqtamasy men etımologıasyn saralaı otyryp, zańnamadaǵy qoldanysyn eskere kele "jergilikti balyqtar álem" nusqasyn bekitýdi usynamyz. | 0 |
| 6. | аборигенные виды рыб | baıyrǵy (turaqty), jergilikti balyq túrleri | аборигенные виды рыбbaıyrǵy (turaqty), jergilikti balyq túrleriДефинициясы1. Jergilikti balyq túrleri — bul belgili bir sý aıdynynda, ózende nemese aımaqta adamnyń kómeginsiz, tabıǵı túrde ejelden beri ósip-ónip jatqan balyqtar. 2. Etımologıasy: aborıgennye (lat. ab, origo) — " o bastan", "týmysynan" 3. Ózbek: baliqlarning mahalliy turlari 4. Túrik: yerli balık türleri 5. Aǵylshyn: native fish species 6. Nemis: aborigine fischarten 7. Bekitilgen nusqasy: aborıgendik túrler (2022), jergilikti tuqymdar (2022), toǵan balyǵy (2024) 8. Qoldaný salasy: Aýyl sharýashylyǵy, Bıologıa, Sý sharýashylyǵy, Ekologıa 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: 1) Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2004 jylǵy 9 shildedegi № 593-II (Janýarlar dúnıesin qorǵaý týraly).... Balyq sharýashylyǵy melıorasıaásy ... qundy balyq túrleriniń ýyldyryq shashý oryndaryn, jergilikti popýlásıaálardyń qonys aýdarý joldaryn saqtaý ... 2) Shyǵys Qazaqstan oblysy ákimdiginiń qaýlysy 2017 jylǵy 14 naýryzdaǵy № 57.... Bekitilgen sý qoımalarynyń ıhtıofaýnasyn zertteý ... jergilikti balyq túrleriniń (sazan, kókserke, taban) zańsyz aýlanýyna jol bermeý jáne olardyń ósimin molaıtý ... 3) Qazaqstan Respýblıkasy Aýyl sharýashylyǵy mınıstriniń buıryǵy 2015 jylǵy 13 naýryzdaǵy № 18-03/211.... Sý aıdyndaryn jáne (nemese) ýchaskelerdi balyqtandyrý ... jergilikti balyq túrleriniń tabıǵı popýlásıaásyna qaýip tóndiretin ... jat túrlerdi jiberýge jol bermeý ... 4) Qazaqstan Respýblıkasy Ekologıa jáne tabıǵı resýrstar mınıstriniń buıryǵy 2023 jylǵy 31 mamyrdaǵy № 183.... Ǵylymı-zertteý maqsatynda balyq aýlaý ... sý ekojúıesindegi jergilikti balyq túrleriniń bıologıalyq negizdemesin, jynystyq jáne jas quramyn anyqtaý ... 10. Usynystar: sózdiń anyqtamasy men zańnamalyq qujattardaǵy qoldanysyn, jeke sózder tirkesinde buryn-sońdy bekitilýin eskere kele "jergilikti balyq túrleri" nusqasyn bekitýdi usynamyz. | 0 |
| 7. | абсолютная плодовитость | ósimtaldyq shegi | абсолютная плодовитостьósimtaldyq shegiДефинициясы1. Absolúttik ósimtaldyq – balyq analyǵynyń ýyldyryq shashý kezeńi aldynda onyń analyq bezderinde (ýyldyryq joldarynda) damıtyn barlyq ýyldyryq túıirshikteriniń jalpy naqty sany.Bul kórsetkish belgili bir daranyń bir kóbeıý maýsymyndaǵy jeke reprodýktıvti múmkindigin sıpattaıdy jáne balyqtyń jasyna, uzyndyǵyna ári salmaǵyna proporsıonaldy túrde ósip otyrady. 2. Etımologıasy: absolútnaıa (lat. absolutus) – «múldem», «kámil»,,«tolyq», «táýelsiz». 3. Ózbek: mutlaq unumdorlik 4. Túrik: mutlak doğurganlık 5. Aǵylshyn: absolute fertility 6. Nemis: absolute fruchtbarkeit 7. Bekitilgen nusqasy: nekeniń netto ósimtaldylyǵy (2025), absolút qýańshylyq (2022), absolútti ylǵaldylyq (2021) 8. Qoldaný salasy: Aýyl sharýashylyǵy, Bıologıa, Sý sharýashylyǵy, Ekologıa 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: 1) Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2004 jylǵy 9 shildedegi № 593-II. ... janýarlar dúnıesi obektileriniń ósimtaldyq qabiletin jáne olardyń ekologıalyq júıelerdegi turaqtylyǵyn saqtaý ... 2) Qazaqstan Respýblıkasy Ekologıalyq kodeksi 2021 jylǵy 2 qańtardaǵy № 400-VI QRZ. ... bıologıalyq resýrstardyń tabıǵı qaıta ónimdilik jáne ósimtaldyq qabiletterin saqtaý ... ekologıalyq shegin (syıymdylyǵyn) aıqyndaý ... 3) Qazaqstan Respýblıkasy Aýyl sharýashylyǵy mınıstriniń buıryǵy 2015 jylǵy 13 naýryzdaǵy № 18-03/211. ... balyq ósirý-melıorasıaályq jumystar ... balyqtardyń ósimtaldyq deńgeıin arttyrý ... aýlaýdyń shekti kólemderin belgileý ... 4) Qazaqstan Respýblıkasy Ekologıa, geologıa jáne tabıǵı resýrstar mınıstriniń buıryǵy 2022 jylǵy 23 maýsymdaǵy № 220. ... tuqymdyq ónimdilik ... ósimdikter popýlásıaásynyń tabıǵı qaıta ósimtaldyq qabiletiniń sheginen aspaýyn baqylaý ... 10. Usynystar: sózdiń mánisin, shyǵý tegin eskere kele "ósimtaldyq shegi" nusqasyn bekitýdi usynamyz. | 0 |
| 8. | абсолютный возрасть рыб | balyqtyń naqtyly jasy | абсолютный возрасть рыбbalyqtyń naqtyly jasyДефинициясы1. Balyqtardyń absolúttik jasy – balyq dernásiliniń ýyldyryqtan jaryp shyqqan sátinen bastap, onyń aýlanǵan nemese ólgen ýaqytyna deıingi ótken naqty kúntizbelik ýaqyt kezeńi.Ihtıologıaıada bul kórsetkish shartty jas toptarynan (bir jasar, eki jasar jáne t.b.) aıryqshalanyp, naqty ýaqyt ólshemderimen — jyldarmen, aılarmen jáne kúndermen órnekteledi. Kórsetkish balyqtyń qatty qurylymdaryndaǵy (qabyrshaq, otolıt, jalpaq súıekter) jyldyq saqınalardy taldaý arqyly anyqtalady. 2. Etımologıasy: absolútnyı (lat. absolutus) – «múldem», «kámil»,,«tolyq», «táýelsiz». 3. Ózbek: baliqlarning mutlaq yoshi 4. Túrik: balıkları memnun etmek mutlak 5. Aǵylshyn: the absolute age of pisces 6. Nemis: das absolute alter der fische 7. Bekitilgen nusqasy: absolútti ylǵaldylyq (2021), absolút qýańshylyq (2022), balyq pastysy (2024) 8. Qoldaný salasy: Aýyl sharýashylyǵy, Bıologıa, Sý sharýashylyǵy, Ekologıa 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: 1) Qazaqstan Respýblıkasy Ekologıa, geologıa jáne tabıǵı resýrstar mınıstriniń buıryǵy 2022 jylǵy 21 qazandaǵy № 659. ... balyqtyń jasy – ómiriniń tolyq jasynyń sany arabtyń sanymen, qurtshabaqtyń jasy – 0+ belgilenedi ... 2) Qazaqstan Respýblıkasy Aýyl sharýashylyǵy mınıstriniń buıryǵy 2015 jylǵy 24 shildedegi № 18-03/685. ... Balyqtyń túri. Balyqtyń jasy (aımen nemese jylmen). Balyqtyń salmaǵy (kılogrammen) ... 3) Qazaqstan Respýblıkasy Aýyl sharýashylyǵy mınıstriniń m.a. buıryǵy 2015 jylǵy 27 aqpandaǵy № 18-04/148. ... balyq resýrstarynyń quramyn, jas ereksheligin, jynystyq qurylymyn, ósý qarqynyn jáne balyqtardyń qońdylyǵyn anyqtaý ... 4) Batys Qazaqstan oblysy ákimdiginiń qaýlysy 2023 jylǵy 14 jeltoqsandaǵy № 291. ... bekire tuqymdas balyqtardyń jas toptary boıynsha popýlásıaályq qurylymyn zertteý, ýyldyryq shashý tıimdiligin baǵalaý ... 10. Usynystar: sózdiń qoldanysyn, mánin eskere kele "balyqtyń naqty jasy" nusqasyn bekitýdi usynamyz. | 0 |
| 9. | автолиз рыбы | balyq avtolızi | автолиз рыбыbalyq avtolıziДефинициясы1. Balyq avtolızi – balyq aýlanǵannan keıingi bulshyqet tinderinde mıkroorganızmderdiń qatysýynsyz, menshikti ishki fermentterdiń áserinen júretin bıohımıalyq ózdiginen ydyraý prosesi. 2. Etımologıasy: avtolız (grek. αὐτός +lýsis) – "ózdiginen", "ydyraý", "bosaý". 3. Ózbek: baliqning avtolizi 4. Túrik: balık otolizi 5. Aǵylshyn: autolysis of fish 6. Nemis: autolyse des fisches 7. Bekitilgen nusqasy: avtolız (2018) 8. Qoldaný salasy: Aýyl sharýashylyǵy, Bıologıa, Sý sharýashylyǵy, Ekologıa 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: 1) Qazaqstan Respýblıkasy Eńbek jáne halyqty qorǵaý mınıstriniń buıryǵy 2021 jylǵy 25 mamyrdaǵy № 178. ... tamaq pepsınin avtolız ádisimen alýdyń tehnologıalyq prosesin júrgizý ... ónimdi standartty belsendilikke deıin jetkizý ... 2) Qazaqstan Respýblıkasy Densaýlyq saqtaý mınıstriniń buıryǵy 2017 jylǵy 12 mamyrdaǵy № 277. ... ishki organdardyń shirý ózgeristeri, aýtolız (avtolız) ... sot-medısınalyq zerthanalyq zertteýlerdiń kúrdelilik sanattary ... 3) Qazaqstan Respýblıkasy Premer-Mınıstriniń orynbasary - Aýyl sharýashylyǵy mınıstriniń buıryǵy 2017 jylǵy 3 naýryzdaǵy № 95. ... Balyq jáne balyq ónimderiniń qaýipsizdigine qoıylatyn talaptar ... tabıǵı tin qurylymynyń buzylýy ... bulshyqet tinderiniń bosaýy ... 4) Keden odaǵynyń Tehnıkalyq reglamenti (TR KO 040/2016) «Balyq jáne balyq ónimderiniń qaýipsizdigi týraly». ... shıkizat sapasy ... balyqtyń óz fermentteriniń áserinen tabıǵı qasıetterin joǵaltýy ... ónimniń totyǵý jáne buzylý kórsetkishteri ... 10. Usynystar: sózdiń zańnamalyq qujattardaǵy qoldanysyn, etımologıasy men mánin eskere kele "balyq avtolızi" nusqasyn bekitýdi usynamyz. | 0 |
| 10. | агрессивность воды | sýdyń jemirligi, sýdyń jebirligi | агрессивность водыsýdyń jemirligi, sýdyń jebirligiДефинициясы1. Sýdyń jemirligii (balyq sharýashylyǵynda) – sýdyń hımıalyq quramy men fızıkalyq-hımıaályq qasıetteriniń (pH deńgeıi, erigen gazdar, tuzdar men aýyr metaldar konsentrasıaásy) balyqtar men basqa da gıdrobıonttardyń organızmine zıandy, ýytty nemese joıýshy áser etý qabileti. 2. Etımologıasy: agressıvnost(lat. aggredi) – «shabýldaý», «jemirý», «áreket etý» 3. Ózbek: suvning agressivligi 4. Túrik: suyun saldırganlığı 5. Aǵylshyn: water aggressiveness 6. Nemis: aggressivität des wassers 7. Bekitilgen nusqasy: jemirlik (hım.) (2004), jebirlik (hım.) (2006) 8. Qoldaný salasy: Aýyl sharýashylyǵy, Bıologıa, Sý sharýashylyǵy, Ekologıa 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: 1) Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 1997 jylǵy 16 shildedegi № 167-I (QR Qylmystyq kodeksi). ... Qylmystyq jaýaptylyqty jeńildetetin mán-jaılar ... kináli adamnyń naqtyly jasy ... qylmys jasaýǵa májbúr etý ... 2) Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Sotynyń normatıvtik qaýlysy 2002 jylǵy 11 sáýirdegi № 4. ... Eger sot isti qaraý kezinde kámeletke tolmaǵan adamnyń naqtyly jasy anyqtalmaǵan jaǵdaıda ... týǵan jylynyń sońǵy kúni ... 3) Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2003 jylǵy 9 shildedegi № 481-II (QR Sý kodeksi). ... Jer asty sýlarynyń hımıalyq quramy men sapasy ... sýdyń jemirligi (agressıvtiligi) ... qorshaǵan ortaǵa zıandy áserin tıgizbeý ... 4) Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2003 jylǵy 20 maýsymdaǵy № 442-II (QR Jer kodeksi). ... Topyraqtyń tehnogendik lastanýy ... grýnt jáne jer asty sýlarynyń jebirligi ... jer ýchaskeleriniń qunarlylyǵyn qalpyna keltirý ... 10. Usynystar: sózdiń mánin, termınúmitkerdiń anyqtamasyn saralaı otyryp, "jemir", "jebir" sózderiniń arasyndaǵy jaryspalyqty ańǵardyq. Durysy - qatty nárse "jebir" bolady da, suıyq nárse "jemir" keledi. Máselen, aıaqtyń ókshesi jebir bolsa, sý jardy jemiredi. Sondyqtan "sýdyń jemirligi" nusqasyn bekitýdi usynamyz. | 0 |
| 11. | адекватный | saıma-saı (2009), dálme-dál, barabar | адекватныйsaıma-saı (2009), dálme-dál, barabarДефинициясы1. Adekvattylyq – zerttelip otyrǵan obektige, belgili bir jaǵdaıǵa, erejege nemese ólshemsharttarǵa tolyq sáıkestikti, teńdikti jáne úılesimdilikti bildiretin uǵym. 2. Etımologıasy: adekvatnyı (lat. adaequatus) – «teńestirilgen», «para-par etilgen». 3. Ózbek: adekvat 4. Túrik: uygun 5. Aǵylshyn: adequate 6. Nemis: adäquat 7. Bekitilgen nusqasy: saıma-saı (fılos.) (2009), barabar baqylaý (ındýstr. ınnovas.) (2014) 8. Qoldaný salasy: Bıologıa, Zańtaný, Sý sharýashylyǵy, İs júrgizý jáne muraǵat isi, Ekologıa, Ekonomıka jáne qarjy 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: 1) Qazaqstan Respýblıkasynyń 1994 jylǵy 27 jeltoqsandaǵy Azamattyq kodeksi (Jalpy bólim). ... Óz mindettemelerin buzǵan tarap ekinshi tarapqa keltirilgen shyǵyndardy jáne negizsiz tapqan tabystaryn barabar mólsherde tolyq óteýge mindetti... 2) Qazaqstan Respýblıkasynyń 2015 jylǵy 23 qarashandaǵy № 414-V Eńbek kodeksi. ... Jumys berýshi qyzmetkerler úshin olardyń densaýlyǵy men qaýipsizdigin qamtamasyz etetin laıyqty eńbek jaǵdaılaryn jasaýǵa, sondaı-aq atqarǵan jumysyna adekvatty aqy tóleýge mindetti... 3) Qazaqstan Respýblıkasynyń 2020 jylǵy 29 maýsymdaǵy № 351-VI Ákimshilik rásimdik-prosestik kodeksi. ... Ákimshilik organnyń nemese laýazymdy adamnyń qabyldaǵan sheshimi istiń naqty mán-jaılaryna jáne zań talaptaryna tolyq sáıkes kelýi tıis... 10. Usynystar: kórsetilgen anyqtama men sózdiń qoldanysyn eskerek kele "saıma-saı" nusqasyn bekitýdi usynamyz. | 0 |
| 12. | аквариум | akvarıým, sý qora (pán sózderi) | аквариумakvarıým, sý qora (pán sózderi)Дефинициясы1. Akvarıým – sý organızmderin (balyqtar, omyrtqasyzdar, ósimdikter, qosmekendiler men baýyrymen jorǵalaýshylar) ustaýǵa, ósirýge, olardyń ómir súrý áreketin zertteýge jáne kópshilikke kórsetýge arnalǵan, sýmen toltyrylǵan, móldir qabyrǵalary bar jasandy ekologıalyq júıe nemese tehnıkalyq qurylǵy. 2. Etımologıasy: akvarıým (lat. aqua+arium) – «sý»+«oryn, meken, qoıma, ydys». 3. Ózbek: akvarium 4. Túrik: akvaryum 5. Aǵylshyn: aquarium 6. Nemis: aquarium 7. Bekitilgen nusqasy: – 8. Qoldaný salasy: Aýyl sharýashylyǵy, Bıologıa, Sý sharýashylyǵy, Ekologıa 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: 1) Qazaqstan Respýblıkasynyń 2021 jylǵy 2 qańtardaǵy № 400-VI Ekologıalyq kodeksi. ... Zoologıalyq koleksıalardy (janýarlar dúnıesi obektileriniń, onyń ishinde haıýanattar baqtarynyń, sırkterdiń, zoologıalyq pıtomnıkterdiń, akvarıýmdardyń, okeanarıýmdardyń jabaıy janýarlarynyń jınaǵyn) qurý jáne tolyqtyrý janýarlardy tabıǵı ortadan alý arqyly júzege asyrylady... 2) Qazaqstan Respýblıkasynyń 2014 jylǵy 5 shildedegi № 235-V Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodeksi. ... Janýarlardy, sonyń ishinde haıýanattar baqtaryndaǵy, sırkterdegi, omartalardaǵy, akvarıýmdardaǵy janýarlardy veterınarıaályq (veterınarıaályq-sanıtarıaályq) qaǵıdalar men veterınarıaályq normatıvterge sáıkes ustaý, ósirý jáne paıdalaný talaptaryn buzý ákimshilik jaýaptylyqqa ákep soǵady... 3) Janýarlarǵa jaýapkershilikpen qaraý týraly Qazaqstan Respýblıkasynyń 2021 jylǵy 30 jeltoqsandaǵy № 97-VII Zańy. ... Janýarlardy mádenı oıyn-saýyq maqsattarynda paıdalanýǵa qoıylatyn talaptardy aıqyndaý kezinde zoobaq, haıýanattar baǵy, akvarıým, okeanarıým, baseın jáne basqa da janýarlardy ustaý obektileriniń qaýipsizdik normalary eskerilýi tıis... 10. Usynystar: kórsetilgen anyqtama men sózdiń qoldanysyn eskere kele "akvarıým" sózine bekitýdi usynamyz. | 0 |
| 13. | акведук | sýjetek, tarnaý | акведукsýjetek, tarnaýДефинициясы1. Akvedýk – bul sý kózderinen eldi mekenderge, sýarý júıelerine nemese ónerkásip oryndaryna sý jetkizýge arnalǵan kópir tárizdi sý ótkizgish qurylys. 2. Etımologıasy: akvedýk (lat. aqua, duco) – "sý", "júrgizemin". 3. Ózbek: su kemeri 4. Túrik: su kemeri 5. Aǵylshyn: aqueduct 6. Nemis: aquädukt 7. Bekitilgen nusqasy: tarnaý (sý shar.) (2005), sýjetek naýasy (2021) 8. Qoldaný salasy: Aýyl sharýashylyǵy, Bıologıa, Sý sharýashylyǵy, Ekologıa 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: 1) Qazaqstan Respýblıkasy Premer-Mınıstriniń Ókimi 1999 jylǵy 22 qańtar N 4a-ó. ... 2506 Gıdravlıkalyq mashınalar, sýjetekter jáne sý pnevmo ... 2) Jyljymaıtyn múlik obektilerin memlekettik tehnıkalyq zerttep-qaraý jónindegi nusqaýlyǵyn bekitý týraly buıryq. Qazaqstan Respýblıkasy Ádilet mınıstriniń 2023 jylǵy 9 maýsymdaǵy № 367 buıryǵy. Qazaqstan Respýblıkasynyń Ádilet mınıstrliginde 2023 jylǵy 9 maýsymda № 32746 bolyp tirkeldi. ...Osy Nusqaýlyqta mynandaı termınder paıdalanylady: 1) akvedýk... . 3) Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń Qaýlysy 1999 jylǵy 2 maýsym N 698. ... Gıdravlıkalyq mashınalar, 15 sýjetekter jáne sý pnevmoavtomatıkasy ... . 4) Qazaqstan Respýblıkasy Bilim jáne ǵylym mınıstriniń 2011 jylǵy 29 jeltoqsandaǵy № 543 Buıryǵy. ... (qoǵamdyq ǵımarattar, akvedýkter) ... 5) Qazaqstan Respýblıkasy Energetıka mınıstriniń m.a. 2017 jylǵy 6 qańtardaǵy № 2 buıryǵy. ...(sıfondy qudyqtar, akvedýktar, dúkerler, sarqyramalar jáne sý shyǵaratyn qurylystar)... 10. Usynystar: kórsetilgen sózdiń anyqtamasy men qoldanysyn zerdeleı kele, sózdiń jańalyǵy men aqparattylyǵyn negizge ala otyryp "sýjetek" nusqasyn bekitýdi usynamyz. | 0 |
| 14. | акклиматизация | jersiný, beıimdelý, kóndigý, jersindirý (1971) | акклиматизацияjersiný, beıimdelý, kóndigý, jersindirý (1971)Дефинициясы1. Akklımatızasıaá – bul organızmniń jańa, úırenshikti emes klımattyq-geografıaályq jaǵdaılarǵa beıimdelý (úırenisý) prosesi. 2. Etımologıasy: akklımatızasıaá (lat. Ad+ grek, klima) – «jaqyndaý», «baǵyttalý», «beıimdelý» +«eńistik» 3. Ózbek: iqlimlashish 4. Túrik: iklimlendirme 5. Aǵylshyn: acclimatization 6. Nemis: akklimatisierung 7. Bekitilgen nusqasy: jersindirý (bıol.) (1971), janýarlardy jersindirý (2021), taýly aımaqqa jersindirý (2022) 8. Qoldaný salasy: Aýyl sharýashylyǵy, Bıologıa, Sý sharýashylyǵy, Ekologıa 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: 1) Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2004 jylǵy 9 shildedegi № 593-II (Janýarlar dúnıesin qorǵaý, ósimin molaıtý jáne paıdalaný týraly). ... Sý qoımalarynyń bıologıalyq ónimdiligin arttyrý maqsatynda syrttan ákelingen jáne jańa ortaǵa tolyq beıimdelgen jersindirilgen balyq túrleri (aq amýr, dóńmańdaı, kókserke jáne basqalary) turaqty memlekettik monıtorıńten ótkizilýi tıis ... 2) Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2023 jylǵy 2 qańtardaǵy № 183-VII QRZ. ...ósimdikterdi jersindirý – ósýdiń barlyq damý satysynan ótetin jáne ónip kete alatyn tuqym beretin jańa nemese ózgergen jaǵdaılaryna ósimdikterdiń beıimdelýi ... 3) Qazaqstan Respýblıkasynyń Kodeksi 2021 jylǵy 2 qańtardaǵy № 400-VI QRZ (Ekologıalyq kodeksi). ... Tabıǵı sý aıdyndaryna jańadan ákelingen jersindirilgen balyq túrleriniń taralýy men olardyń jergilikti faýnaǵa áseri aldyn ala ǵylymı negizdemeden jáne ekologıalyq saraptamadan ótýi tıis ... 4) Qazaqstan Respýblıkasy Ekologıa jáne tabıǵı resýrstar mınıstriniń m.a. 2023 jylǵy 20 naýryzdaǵy № 92 buıryǵy. ... akklımatızasıaálaýǵa jáne býdandastyrýǵa ... 5) Qazaqstan Respýblıkasy Aýyl sharýashylyǵy mınıstriniń m.a. 2024 jylǵy 12 aqpandaǵy № 55 buıryǵy. ... akklımatızasıaá – janýarlar men ósimdikterdiń jańa tirshilik jaǵdaılaryna beıimdelýi ... 10. Usynystar: sózdiń qoldanysy men berilgen anyqtamany negizge ala otyryp "jersindirý" nusqasyn bekitýdi usynamyz. | 0 |
| 15. | акклиматизированные виды рыб | jersindirilgen balyq túrleri | акклиматизированные виды рыбjersindirilgen balyq túrleriДефинициясы1. Jersindirilgen balyq túrleri — bul adamnyń tikeleı kómegimen nemese kezdeısoq jaǵdaılarmen ózderiniń tabıǵı mekendeý ortasynan basqa, jańa sý qoımalaryna aýystyrylyp, sol jerdiń tabıǵı jaǵdaıyna beıimdelip ketken balyqtar. 2. Etımologıasy: akklımatızasıaá (lat. ad+ grek, klima) — «jaqyndaý», «baǵyttalý», «beıimdelý» +«eńistik» 3. Ózbek: iqlimlashtirilgan baliq turlari 4. Túrik: iklime alışmış balık türleri 5. Aǵylshyn: acclimatized fish species 6. Nemis: akklimatisierte fischarten 7. Bekitilgen nusqasy: jersindirý (bıol.) (1971), janýarlardy jersindirý (2021), taýly aımaqqa jersindirý (2022) 8. Qoldaný salasy: Aýyl sharýashylyǵy, Bıologıa, Sý sharýashylyǵy, Ekologıa 9. Zańnamadaǵy qoldanysy: 1) Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2004 jylǵy 9 shildedegi № 593-II (Janýarlar dúnıesin qorǵaý, ósimin molaıtý jáne paıdalaný týraly). ... Sý qoımalarynyń bıologıalyq ónimdiligin arttyrý maqsatynda syrttan ákelingen jáne jańa ortaǵa tolyq beıimdelgen jersindirilgen balyq túrleri (aq amýr, dóńmańdaı, kókserke jáne basqalary) turaqty memlekettik monıtorıńten ótkizilýi tıis ... 2) Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy 2023 jylǵy 2 qańtardaǵy № 183-VII QRZ. ...ósimdikterdi jersindirý – ósýdiń barlyq damý satysynan ótetin jáne ónip kete alatyn tuqym beretin jańa nemese ózgergen jaǵdaılaryna ósimdikterdiń beıimdelýi ... 3) Qazaqstan Respýblıkasynyń Kodeksi 2021 jylǵy 2 qańtardaǵy № 400-VI QRZ (Ekologıalyq kodeksi). ... Tabıǵı sý aıdyndaryna jańadan ákelingen jersindirilgen balyq túrleriniń taralýy men olardyń jergilikti faýnaǵa áseri aldyn ala ǵylymı negizdemeden jáne ekologıalyq saraptamadan ótýi tıis ... 4) Qazaqstan Respýblıkasy Ekologıa jáne tabıǵı resýrstar mınıstriniń m.a. 2023 jylǵy 20 naýryzdaǵy № 92 buıryǵy. ... akklımatızasıaálaýǵa jáne býdandastyrýǵa ... 5) Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2009 jylǵy 30 jeltoqsandaǵy № 2258 Qaýlysy ... Balyqtardyń túrleri ... 10. Usynystar: berilgen anyqtama men zańnamalyq qujattardaǵy qoldanysyn eskere kele "jersindirilgen balyq túrleri" nusqasyn bekitýdi usynamyz. | 0 |
Қазақстан Республикасының Ғылым және жоғары білім министрлігі Тіл саясаты комитетінің тапсырмасы бойынша Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл-Қазына» ұлттық ғылыми-практикалық орталығы әзірледі.
