Осындай әңгімені негізі осы портал ұйымдастыруы керек болмаса тұрақты түрде қатысуы қажет деген ойламын.
САНА. Әмбебап сөздер мен терминдердің қазақшасы
https://www.youtube.com/watch?v=X6xUX4qFZgk"" target="_blank">https://www.youtube.com/watch?v=X6xUX4qFZgk";
Ескерту! Хабарлама қалдыру үшін сайтқа кіру керек.
Сарапшы мамандар
Заголовок, заглавие
Сөздіктерде бүкіл синонимдерді жинап теріп қойыпты: аты,атау, бастама, басы, тақырып, тақырыпат...
Ал түрікше - başlık, қырғызша - аталышы, өзбекше - sarlavha, әзербайжанша - başlıq ...
Көріп отырғанымыздай, бізде быт-шыт, балама Толығырақ ...жоқ, тілдің «байлығын» ғана дәріптеп қойыппыз.
Балама ретінде БАСЫҚ нұсқасын ұсынып отырмыз. Сөзжасам; бас+ық.
Қас+ық, жас+ық,мас+ық
Сөздіктерде бүкіл синонимдерді жинап теріп қойыпты: аты,атау, бастама, басы, тақырып, тақырыпат...
Ал түрікше - başlık, қырғызша - аталышы, өзбекше - sarlavha, әзербайжанша - başlıq ...
Көріп отырғанымыздай, бізде быт-шыт, балама Толығырақ ...жоқ, тілдің «байлығын» ғана дәріптеп қойыппыз.
Балама ретінде БАСЫҚ нұсқасын ұсынып отырмыз. Сөзжасам; бас+ық.
Қас+ық, жас+ық,мас+ық
Ескерту! Хабарлама қалдыру үшін сайтқа кіру керек.
отход - қоқым, остаток - қалдық десек, не дер едіңіздер?
Қиқым, қоқым – крошка. Нан қоқымы – крошка хлеба. Мысалы, Нан қоқымын шашпаңдар, Жерде жатса баспаңдар. Теріп алып қастерлеп, Торғайларға тастаңдар.
Қалдық – отход, остаток. Отход пен остаток сөздері қазақ Толығырақ ...тілінде қалдық деп бекітілген. Қазақша атауын алмастыру қажет болса, синонимінің ішінен баламасы табылуы әбден мүмкін. Қалдық сөзінің синонимі: тамтық, қалыңды, жұқана, таусыншақ, сарқынды, сарқыншақ, жұрнақ, қалдық, сарқын.
Пікір қосқаныңызға алғыс, Ерболат мырза. Бірақ 2,5 млн сөздік қорымыз синоним мен омонимнің батпағынан арылмай жатыр. Негізі осыны ажырататын бір лексикографиялық түсіндірме сөздік болар ма еді... Қиқым мен қоқым ауызекі Толығырақ ...тілде мәндес болғанмен, олардың айырмасы біршама: түбірлеріне үңілсек - қиқым былай қарағанда қиынды, бұл да отходқа келіңкірейді, бірақ толық мағынада емес. Ал қоқым сөзі "қоқудан" екенін ескерсек, белгілі бір материалды өңдеуден шығып, қоқыған "отход" екеніне біршама ишара бар. Неге отходқа балама етіп алмасқа? Мәселен, советтік лингвистика правительстваны Үкімет, властты Өкімет етіп алмады ма, кезінде? Екі түрлді айтылған бір сөзді де жаратты ғой. Тіпті "нан қоқымы" деген тіркестің өзінде де қалдық емес, ең әуелі тілінген, желінген наннан қалған қоқым/отход!
Қалдық – остаток, қауіпті қалдықтар – опасные отходы, тұрмыстық-коммуналдық қалдықтар – коммунально-бытовые отходы, қалдықтар жiктемесі – классификация отходов. Үкiмет – правительство, билiк – власть. Көрсетілген терминдер республикалық терминология комиссиясымен бекітілген. Толығырақ ...
Қоқым – крошка, нан қоқымы – крошка хлебная. Нан, қант сияқты үгітілмелі заттардың түсіп қалған үгіндісі, қиқымы. Халық түсінігінде нанның қоқымын жеген бала өскенде бай болады (Б.Қанарбаева, Қаз. наным.). Қарны ашқан сорлы көк торғай шоқуға қоқым таппады (Б.Тұрсынбаев, Айнымас.). Қазақ әдеби тілінің сөздігі. Он бес томдық. 9-том. / Құраст.: Ә.Ыбырайым, А.Жаңабекова, Қ.Рысбергенова және т.б. – Алматы, 2011. -744 б.
Ескерту! Хабарлама қалдыру үшін сайтқа кіру керек.
Втулка туралы
Бұны терминком «төлке" деп бекітіпті. Онымыз огурцыйды "ағұршық" етіп баламалағандай шыққан.
Дефинициясы былай: тулка — это деталь машины, механизма или прибора, имеющая цилиндрическую или коническую форму с осевой симметрией. Толығырақ ...Она обычно имеет осевое отверстие, в которое входит другая деталь. В зависимости от назначения существуют различные виды втулок, такие как подшипниковые, закрепительные, переходные и соединительные.
Қысқасы, бұл жай ғана тесік емес, өзектеп дендей кіруге, сұғынуға, енгізуге арналған "індетпелі» тесік. Ін секілді тереңдігі бар.
Осыдан келіп, ІНДЕК деген нұсқаны алсақ ше...
Бұны терминком «төлке" деп бекітіпті. Онымыз огурцыйды "ағұршық" етіп баламалағандай шыққан.
Дефинициясы былай: тулка — это деталь машины, механизма или прибора, имеющая цилиндрическую или коническую форму с осевой симметрией. Толығырақ ...Она обычно имеет осевое отверстие, в которое входит другая деталь. В зависимости от назначения существуют различные виды втулок, такие как подшипниковые, закрепительные, переходные и соединительные.
Қысқасы, бұл жай ғана тесік емес, өзектеп дендей кіруге, сұғынуға, енгізуге арналған "індетпелі» тесік. Ін секілді тереңдігі бар.
Осыдан келіп, ІНДЕК деген нұсқаны алсақ ше...
Терминологиялық комиссия ескерсе, ұсынысыңыз өте жақсы. Иінтірек – рычаг, мойынтірек – подшипник деген секілді індек – втулка деп алынса болар еді. Кейбір терминнің бекітілуіне қатысты сұрақ туындайды, мәселен, шөберек – Толығырақ ...чебурек (2023 жылы бекітілген термин). Бекітілген «шөберек» термині айтылуы, естілуі, құлаққа қабылдануы жағынан шүберек – тряпка дегенге келеді. Чебурек (қырым татар тілінде çiberek: çiy – шикі, піспеген (салмасына, ішіне салынған нәрсеге қатысты), börek – бүкпе, бүктеме, пирожки) – қазіргі уақытта ТМД аумағында кең таралған қырым татар асханасының тағамы. Чебурек атауын қалдыруды немесе шибөрек, қамбөрек деген нұсқаларды ұсынамын.
Ескерту! Хабарлама қалдыру үшін сайтқа кіру керек.
ТІЛ МЕН СӨЙ
Тіл мәселесіне бойлап, мәселеге мән беру үшін «тіл» ұғымының өзіне үңіліп, «тілге» берілген танымал анықтамаларға назар аударайық:
тіл – барлық сөздер мен грамматикалық формалардың және айтылым ерекшеліктерінің жыйынтығы;
тіл – Толығырақ ...виртуәлдік (абстракция ретінде болатын), әлеуметтік қауқар (потенция);
тіл – халықтың қатынас құралы, бұл - әлеуметтік құбылыс («Русский язык и культура речи», В.Я.Гольдин, О.Б.Сиропотина, М.А.Ягубова, 2003г);
тіл – адам қауымында стихиялы түрде туындаған, қатынас мақсаттарына арналған және адамның әлем туралы білімдері мен ұғымдарының барлық жиынтығын бейнелеп жеткізуге қабылетті дискретті (жіктелмелі) дыбыстық таңбалардың дамымалы жүйесі (Үлкен кеңес энсиклопедиясы).
Бізге керегі де және бұл ұғымға тиісті тиянақты тоқтам да анықтамалардың соңғы нұсқасы деп ойлаймыз. Қысқасы, тіл – адамаралық қатынастың белгілі бір жүйесі. Бұл жағынан қарағанда, жүйе ретінде тіл өлуі де, қайта тірілуі де, тіпті, жасалуы да әбден мүмкін. Мұның мысалдары жеткілікті. Мысалы, қайта тірілген ебрит тілі шын мәнінде тілдік жүйе ретінде өлген емес, оның заңдылықтары мен жүйелік сыйпаттары сақтаулы болатын. Алайда, сол «өлген» тілдің қолданысқа түсуі шын мәнінде тілдің қайта туылуы емес, лингвистикалық ғылым саласында «речке» айналуы болатын. Қарапайым ұғымдағы тілдің «өлуі» дегеніміз – ғылымша айтқанда, тілдіңқолданыстан шығуы ғана. Егер де әлгі тілдік жүйеге қажетті жағдай жасалса, ол қолданысқа түсіп, «речке» айналады, яғни тіл «тіріледі».
Өкінішке орай, әлі күнге тілдік қолданымның термині болып саналатын «речь» ұғымының қазақша баламасы болмағандықтан, бұл пәнсөз (термин) біздің ұғымымызда қолданыста болмай келе жатқаны өз алдына, тілдік ғылымның тұтас бір пәнінің дамуына кедергі келтіріп келеді. Өйткені, терминнің өзі ғылыми бірлік екені рас.Бірліктің өзі болмаса, нысанның дамуы да мүмкін емес. Кәзіргі күні «культура речи» пәні қазақша «тіл мәдениеті», «сөз мәдениеті» деген тиянақсыз сөздермен берілгенімен, пәннің мәні түсініксіз қалуда. Ғылымда «языковая культура», «речевая культура» деген салалар бар, ал бұлар қазақ тілінде «тіл мәдениеті» ретінде бір ғана саланы қамти ұғынылып отыр. Оның үстіне қазақ тілінде «жазбаша речь» (письменная речь), «ауызша речь» (устная речь) мәселелері де өз деңгейінде ашылмай келеді.
Жоғарыда «тіл» ұғымына тоқталдық, ал «сөздің» лексикалық бірлік екенін ескерсек, оны бүтін бір ғылыми пәннің жүгін көтеретіндей термин ретінде қолдану ғылымды да, ұғымды да тұйыққа тірейді. Речь дегеніміз – тілдің қолданым сыйпаты, ал біз оны сөз, сөйлеу, тіл секілді сөздерді жамыратып, қалай атауды білмей жүрміз.
Тілімізде«речке» балама болатындай лексикалық бірлік бар, ол – «сөй» сөзі. Бұл, тіпті, архаистік сөз де емес, кәдімгі кәзіргі қолданыстағы, соншалық мән берілмей келе жатқан бірегей лексикалық материал. «Сөй» сөзі қазақ тілінде тілдік қолданыс сыйпатын білдіретін бірден бір ұғым, сол сыйпатты беретін көптеген сөздердің түбірі және ежелгі бірбуынды әмбебап ұғымның нұсқасы: сөйлеу, сөй деу, сөйлем т.т. Мұның ағылшын тіліндегі нұсқасы «сәй» (say) түрінде сақталған. «Сөй» сөзі термин болуға әбден лайық және «жазбаша сөй» мен «ауызша сөй» түрінде тілдің алуан қолданыстық сыйпатын бере алады.
Тіл мәселесіне бойлап, мәселеге мән беру үшін «тіл» ұғымының өзіне үңіліп, «тілге» берілген танымал анықтамаларға назар аударайық:
тіл – барлық сөздер мен грамматикалық формалардың және айтылым ерекшеліктерінің жыйынтығы;
тіл – Толығырақ ...виртуәлдік (абстракция ретінде болатын), әлеуметтік қауқар (потенция);
тіл – халықтың қатынас құралы, бұл - әлеуметтік құбылыс («Русский язык и культура речи», В.Я.Гольдин, О.Б.Сиропотина, М.А.Ягубова, 2003г);
тіл – адам қауымында стихиялы түрде туындаған, қатынас мақсаттарына арналған және адамның әлем туралы білімдері мен ұғымдарының барлық жиынтығын бейнелеп жеткізуге қабылетті дискретті (жіктелмелі) дыбыстық таңбалардың дамымалы жүйесі (Үлкен кеңес энсиклопедиясы).
Бізге керегі де және бұл ұғымға тиісті тиянақты тоқтам да анықтамалардың соңғы нұсқасы деп ойлаймыз. Қысқасы, тіл – адамаралық қатынастың белгілі бір жүйесі. Бұл жағынан қарағанда, жүйе ретінде тіл өлуі де, қайта тірілуі де, тіпті, жасалуы да әбден мүмкін. Мұның мысалдары жеткілікті. Мысалы, қайта тірілген ебрит тілі шын мәнінде тілдік жүйе ретінде өлген емес, оның заңдылықтары мен жүйелік сыйпаттары сақтаулы болатын. Алайда, сол «өлген» тілдің қолданысқа түсуі шын мәнінде тілдің қайта туылуы емес, лингвистикалық ғылым саласында «речке» айналуы болатын. Қарапайым ұғымдағы тілдің «өлуі» дегеніміз – ғылымша айтқанда, тілдіңқолданыстан шығуы ғана. Егер де әлгі тілдік жүйеге қажетті жағдай жасалса, ол қолданысқа түсіп, «речке» айналады, яғни тіл «тіріледі».
Өкінішке орай, әлі күнге тілдік қолданымның термині болып саналатын «речь» ұғымының қазақша баламасы болмағандықтан, бұл пәнсөз (термин) біздің ұғымымызда қолданыста болмай келе жатқаны өз алдына, тілдік ғылымның тұтас бір пәнінің дамуына кедергі келтіріп келеді. Өйткені, терминнің өзі ғылыми бірлік екені рас.Бірліктің өзі болмаса, нысанның дамуы да мүмкін емес. Кәзіргі күні «культура речи» пәні қазақша «тіл мәдениеті», «сөз мәдениеті» деген тиянақсыз сөздермен берілгенімен, пәннің мәні түсініксіз қалуда. Ғылымда «языковая культура», «речевая культура» деген салалар бар, ал бұлар қазақ тілінде «тіл мәдениеті» ретінде бір ғана саланы қамти ұғынылып отыр. Оның үстіне қазақ тілінде «жазбаша речь» (письменная речь), «ауызша речь» (устная речь) мәселелері де өз деңгейінде ашылмай келеді.
Жоғарыда «тіл» ұғымына тоқталдық, ал «сөздің» лексикалық бірлік екенін ескерсек, оны бүтін бір ғылыми пәннің жүгін көтеретіндей термин ретінде қолдану ғылымды да, ұғымды да тұйыққа тірейді. Речь дегеніміз – тілдің қолданым сыйпаты, ал біз оны сөз, сөйлеу, тіл секілді сөздерді жамыратып, қалай атауды білмей жүрміз.
Тілімізде«речке» балама болатындай лексикалық бірлік бар, ол – «сөй» сөзі. Бұл, тіпті, архаистік сөз де емес, кәдімгі кәзіргі қолданыстағы, соншалық мән берілмей келе жатқан бірегей лексикалық материал. «Сөй» сөзі қазақ тілінде тілдік қолданыс сыйпатын білдіретін бірден бір ұғым, сол сыйпатты беретін көптеген сөздердің түбірі және ежелгі бірбуынды әмбебап ұғымның нұсқасы: сөйлеу, сөй деу, сөйлем т.т. Мұның ағылшын тіліндегі нұсқасы «сәй» (say) түрінде сақталған. «Сөй» сөзі термин болуға әбден лайық және «жазбаша сөй» мен «ауызша сөй» түрінде тілдің алуан қолданыстық сыйпатын бере алады.
Ескерту! Хабарлама қалдыру үшін сайтқа кіру керек.
ҚР Ғылым және жоғары білім министрлігі Ғылым комитеті
ҚР Ішкі істер министрлігі
Қорғаныс және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі
ҚР Сыртқы істер министрлігі
ҚР Денсаулық сақтау министрлігі
ҚР Инвестициялар және даму министрлігі
ҚР Ақпарат және коммуникациялар министрлігі
ҚР Ұлттық экономика министрлігі
ҚР Ауыл шаруашылығы министрлігі
Сәлеметсіз бе! Қазақ тілінің сөзжасам жұрнақтарын қолданып, жаңа термин жасау ниетіңіз - өте құптарлық іс. Мәселенің үлкені ұсынылған терминнің белсенді қолданысқа ие болуы. Мысалы, 2006 жылы ілкі Толығырақ ...нобай-бета-версия, входящий-кіресін, домен-егелік, исходящий-шығасын, тайник-құпиян және т.б. ақпараттық технология саласының терминдері Комиссия отырысында мақұлданды. Қолданысқа түсіп кете алмаған бұл терминдер бекітілісімен, ұмыт болып қалды.