Пысықтауға берілген «активный газ" термині туралы
Мамандар газды қоймаға толтырған кезде қойма қабатының кеуекті құрылымын жоғары қысыммен бұзбау үшін газды қоймаға біртіндеп айдайды. Газды пайдаланудың бүкіл кезеңінде оның бір бөлігін қоймада Толығырақ ... қалдырып отыру керек, әйтпесе қойма суға толады. Мұндай газ, яғни қоймада үнемі қалатын газ буфер газы деп аталады. Ал қоймаға толтырылып, тартып алынатын газ белсенді газ деп аталады. Кейде оны жұмыс газы немесе тауар газы (товарный или рабочий газ) деп те атайды.
Қоймадағы буфер газ бен белсенді газ арақатынасы 2/3-тен 4/3-ке дейін өзгеріп отырады. Буфер газдың үлесі неғұрлым жоғары болса, ішкі қысым соғұрлым жоғары және белсенді газды тартып алу жылдам әрі оңай болады (Как хранят газ и что такое ПХГ. <a href="https://ugs.gazprom.ru/)"; target="_blank">https://ugs.gazprom.ru/)<;/a>, https://dzen.ru/a/XvHAu1cU0yLDOxal
Тұжырымдай келе, терминді "белсенді газ» деп бекіту ұсынылады. Егер газдың актив, реактивпен байланысты түрі болса, онда осы сала маманының талдамасы қажет болады.
Ескерту! Хабарлама қалдыру үшін сайтқа кіру керек.
Сарапшы мамандар
Кейбір салаларда грамматикалық сипаттағы қателер де кездеседі. Мысалы, мәдениет және өнер саласында «есептегіш тіл білімі" - "вычеислительная лингвистика" (вычислительная), кен ісі және металлургия саласында "ваккум-сорғы" - "ваккум-насос" (екі тілде Толығырақ ...де "вакуум"), кен ісі және металлургия саласында "ваккум-камера" - "вакуум-камера" (қазақ тілінде "вакуум"), көлік және қатынас жолдары саласында "вагонды ашу актысы" - "акт вскрытия вагона" (актісі), вершина резца - "кескіш ұшы" (сәулет және құрылыс саласында) - "кескіштің ұшы» (машинажасау саласында) және т.б. Жобада берілген сөздер мен терминдерді грамматикалық тұрғыдан жақсарту мақсатында сала бойынша шолу жасап, көрсетілген және басқа да қателерді түзеткен дұрыс.
Құрметті, Айгүл Махамбетова! Ұлттық терминдерді қалыптастыру мәселесіне көңіл бөліп, қырағылық танытып отырғаныңызға алғыс білдіреміз. «Тіл-Қазына» ғылыми-тәжірибелік орталығының қызметкерлері «Бекітілген терминдерге мониторинг жасаудың әдістемелік құралын» (Айдарбеков Қ.Ж., Жонкешов Толығырақ ...Б.С., 2020) әзірлеп, бекітілген терминдерге мониторинг жасаудың реті мен тәртібі белгіленді; сол арқылы терминдерді біріздендіру, терминдердің сапасын жасқарту жұмысы жүргізілуде.
Ескерту! Хабарлама қалдыру үшін сайтқа кіру керек.
Сәулет және құрылыс саласына ұсынылатын түзетулер:
3) кейбір терминдер орыс тілінде бір ғана нұсқада берілсе, қазақ тілінде бірнеше нұсқада алынған. Мәселен, «адгезия" деген терминнің 8 түрлі нұсқасы кездеседі:
1) осы салада Толығырақ ..."адгезия, жабысқақтық";
2) Механика және машинатану саласында «адгезия, тұтасу»;
3) Энергетика саласында «жабысқақтық»;
4) Машинажасау, Химия салаларында «адгезия»;
5) Биология, Медицина салаларында «жабысулық»;
6) Кен ісі және металлургия саласында «адгезия, тұтасым»;
7) Ауыл шаруашылығы саласында «жабысу»;
8) Жеңіл және тоқыма өнеркәсібі саласында «адгезия, жабыстыру». Осыған ұқсас жағдай "акватория" терминіне де қатысты:
1) осы салада "айдын";
2) 2019 жылы бекітілген термин бөлімінде «су аумақ, акватория»;
3) Әскери іс саласында «акватория, су айдыны»;
4) Биология, Ауыл шаруашылығы, Заңтану салаларында «Суайдын»;
5) Тамақ өнеркәсібі және тұрмыстық қызмет саласында «суайдыны, акватория»;
6) Іс жүргізу және мұрағат ісі саласында «су айдын». Бұл ретте 2003 жылғы 9 шілдедегі Қазақстан Республикасының Су кодексінде «акватория - табиғи, жасанды немесе шартты шекаралармен шектелген су кеңістігі» (акватория - водное пространство, ограниченное естественными, искусственными или условными границами) деген анықтамасы бар. Осыдан келіп "акватория» деген нұсқасын да қосуға болады. Бір терминнің бір нұсқасы болу керек деген қағидатқа сүйеніп, осы сияқты олқылық жіберілген сөздер мен терминдерді нақтылап, түзетулер енгізу қажет.
3) кейбір терминдер орыс тілінде бір ғана нұсқада берілсе, қазақ тілінде бірнеше нұсқада алынған. Мәселен, «адгезия" деген терминнің 8 түрлі нұсқасы кездеседі:
1) осы салада Толығырақ ..."адгезия, жабысқақтық";
2) Механика және машинатану саласында «адгезия, тұтасу»;
3) Энергетика саласында «жабысқақтық»;
4) Машинажасау, Химия салаларында «адгезия»;
5) Биология, Медицина салаларында «жабысулық»;
6) Кен ісі және металлургия саласында «адгезия, тұтасым»;
7) Ауыл шаруашылығы саласында «жабысу»;
8) Жеңіл және тоқыма өнеркәсібі саласында «адгезия, жабыстыру». Осыған ұқсас жағдай "акватория" терминіне де қатысты:
1) осы салада "айдын";
2) 2019 жылы бекітілген термин бөлімінде «су аумақ, акватория»;
3) Әскери іс саласында «акватория, су айдыны»;
4) Биология, Ауыл шаруашылығы, Заңтану салаларында «Суайдын»;
5) Тамақ өнеркәсібі және тұрмыстық қызмет саласында «суайдыны, акватория»;
6) Іс жүргізу және мұрағат ісі саласында «су айдын». Бұл ретте 2003 жылғы 9 шілдедегі Қазақстан Республикасының Су кодексінде «акватория - табиғи, жасанды немесе шартты шекаралармен шектелген су кеңістігі» (акватория - водное пространство, ограниченное естественными, искусственными или условными границами) деген анықтамасы бар. Осыдан келіп "акватория» деген нұсқасын да қосуға болады. Бір терминнің бір нұсқасы болу керек деген қағидатқа сүйеніп, осы сияқты олқылық жіберілген сөздер мен терминдерді нақтылап, түзетулер енгізу қажет.
Құрметті, Айгүл Махамбетова! Ұсынысыңыз үшін алғыс айтамыз.
«Адгезия» термині 2005 ж. «жабысқақтық» деп, ал медицина саласы бойынша «адгезиялық тозығу» ретінде 2016 ж. ресми түрде бекітілген. Толығырақ ...Ал Termincom.kz сайтында осы терминнің 29 нұсқасы жеке сөз ретінде немесе тіркес ретінде тіркелген.
«Акватория» термині 2020 ж. «айдын»; 2019 ж., сіз айтып отырғандай, «су аумақ, акватория»; 1998 ж. география; 1995 ж. жер ғылымы бойынша «айдын» деп ресми түрде бекітілген және осы терминнің жеке сөз немесе тіркес ретіндегі 24 нұсқасы тіркелген.
Жалпы терминдерді ресми бекіту үшін әр түрлі Министрліктер тарапынан бекітуге ұсынылатын терминдердің тізбесі Ғылым және жоғары білім министрлігі Тіл Комитетіне жіберіледі. Оны «Тіл-Қазына» ұлттық ғылыми-практикалық орталығының мамандары мен арнайы тағайындалған лингвистикалық сарапшылар әрбір терминнің дефинициясын анықтап, туыстас түркі тілдерімен қатар басқа да үндіеуропа тілдеріндегі баламаларын есепке ала отырып, бекітілген-бекітілмегендігін реттеп, сараптама жасаған соң ғана Мемлекеттік терминология комиссия мүшелеріне дауыс беруге және сайт арқылы қалың көпшілік қауымға талқылауға ұсынады (Termincom.kz: «Алаң»). Соңында Мемлекеттік терминология комиссия мүшелерінің отырысында әрбір термин талқыланып, бекітіледі.
Сондықтан сіздерден салалық терминдердің қолданысы мен дефинициясын ашуға көмектесетін нақты пікірлеріңіз бен ұсыныстарыңызды күтеміз.
Ескерту! Хабарлама қалдыру үшін сайтқа кіру керек.
Сәулет және құрылыс саласына ұсынылатын түзетулер:
2) кейбір сөз тіркестерінің орындары ауыстырылып берілген. Олардың кейбіреулері бірдей нұсқада берілсе, кейбіреулерінің аудармалары әртүрлі алынған. Мәселен, осы салада «бетон вибрированный", химия саласында "вибрированный Толығырақ ...бетон", олар "дірілмен нығыздалған бетон" - "дірілдетілген бетон" деп бірізді аударылмаған. Осы салада "слой гравийный" - "гравийный слой", "қиыршықтасты қабат" - "қиыршықтас қабат", "гравийный грунт" - "грунт гравийный" (көлік және қатынас жолдары саласында), екеуінің аудармасы бірдей - "қиыршықтасты топырақ", "бетон высокопрочный" - "высокопрочный бетон" (химия саласында), "беріктігі жоғары бетон" - "аса берік бетон» және т.с.с. Сөз тіркесі сөздерінің орындары ауыстырылып қолданылғанмен, олардың мәнмәтіні өзгермейді. Сол себепті келтірілген тәсілмен жасалған терминдерге шолу жасап, олардың біреуін ғана қалдырып, аудармаларын түзеткен дұрыс.
2) кейбір сөз тіркестерінің орындары ауыстырылып берілген. Олардың кейбіреулері бірдей нұсқада берілсе, кейбіреулерінің аудармалары әртүрлі алынған. Мәселен, осы салада «бетон вибрированный", химия саласында "вибрированный Толығырақ ...бетон", олар "дірілмен нығыздалған бетон" - "дірілдетілген бетон" деп бірізді аударылмаған. Осы салада "слой гравийный" - "гравийный слой", "қиыршықтасты қабат" - "қиыршықтас қабат", "гравийный грунт" - "грунт гравийный" (көлік және қатынас жолдары саласында), екеуінің аудармасы бірдей - "қиыршықтасты топырақ", "бетон высокопрочный" - "высокопрочный бетон" (химия саласында), "беріктігі жоғары бетон" - "аса берік бетон» және т.с.с. Сөз тіркесі сөздерінің орындары ауыстырылып қолданылғанмен, олардың мәнмәтіні өзгермейді. Сол себепті келтірілген тәсілмен жасалған терминдерге шолу жасап, олардың біреуін ғана қалдырып, аудармаларын түзеткен дұрыс.
Құрметті Айгүл Махамбетова, ұсыныстарыңыз ескерілетін болады.
Ескерту! Хабарлама қалдыру үшін сайтқа кіру керек.
Анықтамасы бойынша " ... металмен химиялық әрекеттесуге және онда еруге қабілетті газдар..."болғандықтан, сіз ұсынған "белсенді газ" термині дефиницияны толық ашып тұр деп ойлаймыз. Ал байланыс түрі ретінде берілсе, онда "активті газ" деп ұсынған дұрыс болар.