ТЕК ТЕРМИНКОМ МҮШЕЛЕРІ ҒАНА ДАУЫС БЕРЕ АЛАДЫ! РТК 2026 жылғы 4-отырысында бекітілетін терминдер (жаратылыстану-математика бағыты)
| № | САЛАСЫ | ТЕРМИН САНЫ | РЕТТІК САНЫ |
| 1 | Ихтиология саласы терминдері | 300 | 1-300 |
| 2 | Мұнай және газ өнеркәсібі ("ҚазМұнайГаз" ҰК ұсынған терминдер) | 120 | 301-420 |
| # | Вариант на русском | Казахский вариант | Рейтинг | |
|---|---|---|---|---|
| 1. | абботины | жалған теңге балықтар | абботиныжалған теңге балықтарДефинициясы1. Жалған теңге балықтар – тұқы тұқымдасына жататын, ұзындығы 10–12 см-ден аспайтын ұсақ, кәсіптік маңызы жоқ балық түрі. Шығыс Азиядан (Қытай, Амур алабы) Қазақстан су қоймаларына 1950 жылдары кездейсоқ әкелінген. Инвазивті балық. Қазіргі таңда Балқаш-Алакөл және Арал-Сырдария алаптарында кең таралған. Ол жергілікті шабақтар секілді су түбіндегі ұсақ жәндіктермен қоректенеді. 2. Этимологиясы: абботина (эпоним. James Francis Abbott) – «Джеймс Фрэнсис Эббот» 3. Өзбек: abbotinlar 4. Түрік: abbotinler 5. Ағылшын: abbotines 6. Неміс: abbots 7. Бекітілген нұсқасы: – 8. Қолдану саласы: Ауыл шаруашылығы, Биология, Су шаруашылығы, Тамақ өнеркәсібі және тұрмыстық қызмет, Экология 9. Заңнамадағы қолданысы: 1) Қазақстан Республикасы Экология, геология және табиғи ресурстар министрінің м.а. 2020 жылғы 9 қазандағы № 252 бұйрығы. ... Өзен абботинасы ... 10. Ұсыныстар: сөздің анықтамасына және шығу тегіне сәйкес кісі есімімен аталған терминді, оның үстіне бұл балық түрі о бастан жергілікті болмауы себепті, түпнұсқалығын негізге алып "абботин", көпше түрде "абботиндер" болып бекітілуін ұсынамыз. | +1 |
| 2. | аберрация | ауытқушылық, жекеленген тұқым қуалаушылық өзгеріс, жеке ауытқушылық аберрация (2018) | аберрацияауытқушылық, жекеленген тұқым қуалаушылық өзгеріс, жеке ауытқушылық аберрация (2018)Дефинициясы1. аберрация — ихтиология мен балық шаруашылығында балықтардың құрылымында, реңінде, генетикалық кодында немесе мінез-құлқында байқалатын биологиялық нормадан кез келген ауытқу. Тар ғылыми мағынада бұл термин генетикалық ақаулардың, уытты заттардың немесе инкубация жағдайларының бұзылуынан туындайтын морфологиялық кемістіктерді (қаңқа деформациясы) және хроматикалық аномалияларды (альбинизм, меланизм) сипаттайды. Акваөсіруде (жасанды балық өсіруде) бұл құбылыс уылдырық пен шабақтардың өлім-жітімін арттыратын маңызды фактор ретінде қарастырылады. 2. Этимологиясы: аберация (лат. ab) — «бөліну», «алыстау», «шеттеу», (лат. errare) — «адасу», «жаңылысу», «кезу», «қателесу». 3. Өзбек: aberatsiya 4. Түрік: sapma 5. Ағылшын: aberration 6. Неміс: аberration 7. Бекітілген нұсқасы: аберрация (2017), аберрация (2018), жарық аберрациясы (2018), оптикалық жүйе аберрациясы (2018), сфералық аберрация (2018) 8. Қолдану саласы: Ауыл шаруашылығы, Биология, Медицина, Экология 9. Заңнамадағы қолданысы: 1) Қазақстан Республикасының Заңы 2016 жылғы 9 сәуірдегі № 502-V ҚРЗ. ... «Атмосфералық ауаны қорғау туралы»: биологиялық және химиялық ластану факторларының тірі организмдерде генетикалық өзгерістер (хромосомалық аберрациялар) тудыру деңгейінің мониторингі ... 2) Қазақстан Республикасы Президентінің 2010 жылғы 19 наурыздағы № 954 Жарлығы. ... Семей ядролық қауіпсіздік аймағында экологиялық ахуалды бағалау және тұрғындардың денсаулығын бақылау (хромосомалық аберрациялар жиілігін зерттеу) ... 3) Қазақстан Республикасының 2021 жылғы 2 қаңтардағы № 400-VI ҚРЗ Экологиялық кодексі. ... Қоршаған ортаға уытты және мутагендік әсерді бағалау өлшемшарттары, аберранттық метафазалардың пайыздық үлесі, жасушалар деңгейіндегі аберрация спектрі ... 4) Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрінің 2020 жылғы 20 қазандағы № ҚР ДСМ-140/2020 бұйрығы. ... Зертханалық диагностика стандарттары: мутагендік және радиациялық әсерді биологиялық индикациялау, хромосомалық аберрацияларды талдау қызметтерінің тарифі ... 5) Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрінің 2020 жылғы 15 желтоқсандағы № ҚР ДСМ-272/2020 бұйрығы. ... (хромосомалық аберрациялар) ... 10. Ұсыныстар: сөздің анықтамасы мен қолданысын ескере келе, ұқсас үдеріс түрінде бір сөздің көп саладағы қолданысын ескере, бұл саладағы ерекшелігін көрсете отырып "түр ауытқуы" терминін бекітуді ұсынамыз. | +2 |
| 3. | абиосестон | абиосестон | абиосестонабиосестонДефинициясы1. Абиосестон — су экожүйелеріндегі (өзен, көл, теңіз) су массасында қалқып жүретін, шығу тегі органикалық және бейорганикалық болып келетін өлі бөлшектердің жиынтығы. Академиялық гидробиологияда бұл ұғым су құрамындағы майда минералды қосындыларды (құм, саз, тұнба) және өсімдіктер мен жануарлардың ыдырау өнімдерінен тұратын деривтерді (детрит немесе триптон) сипаттау үшін қолданылады. Абиосестон тірі организмдер жиынтығы саналатын биосестонмен бірге судың жалпы сестонын құрайды және су айдындарының мөлдірлігіне, жарық режиміне, сондай-ақ сүзгіш ағзалардың қоректену процестеріне тікелей әсер ететін маңызды экологиялық фактор болып табылады. 2. Этимологиясы: абиосестон (грек. а) — "теріс бөлшек", (грек. bios ) — "тіршілік", (грек. sestos ) — "електен өткізілген". 3. Өзбек: abioseston 4. Түрік: abioseston 5. Ағылшын: abioseston 6. Неміс: abioseston 7. Бекітілген нұсқасы: – 8. Қолдану саласы: Биология, Су шаруашылығы, Экология 9. Заңнамадағы қолданысы: – 10. Ұсыныстар: сөздің анықтамасы мен қолданысын ескере келе. грекше түбірлерге мән бере отырып "тірі қалытқы" - "биосестон", ал "өлі қалытқы" - "абиосестон" деп қарастытырып "өлі қалытқы" нұсқасын термин ретінде бекітуді ұсынамыз. | +5 |
| 4. | абиотическая мелиорация | абиотикалық мелиорация | абиотическая мелиорацияабиотикалық мелиорацияДефинициясы1. Абиотикалық мелиорация — бұл адамның техника мен химияның көмегімен жердің, судың физикалық-химиялық жағдайын тікелей өзгертуі. 2. Этимологиясы: абиотикалық (грек. а + bios) — "бей+өмір, тіршілік", мелиорация (лат. melior) — "жақсарту", "жағдайды оңтайландыру". 3. Өзбек: abiotik melioratsiya 4. Түрік: abiyotik ıslah 5. Ағылшын: abiotic land reclamation 6. Неміс: abiotische мelioration 7. Бекітілген нұсқасы: абиотикалық нүкте (2022), суармалау мелиорациясы (2022), мелиорациялық орман дақылдары (2022), биологиялық мелиорация (2022) 8. Қолдану саласы: Ауыл шаруашылығы, Биология, Су шаруашылығы, Экология 9. Заңнамадағы қолданысы: 1) Қазақстан Республикасының Жер кодексі (12-бап, 28-тармақша).Жерді мелиорациялау (мелиорация) — жердің құнарлылығын, өнімділігін түбегейлі жақсартуға бағытталған гидротехникалық, мәдени-техникалық, химиялық, агроорман-мелиорациялық, агротехникалық және ұйымдық-шаруашылық іс-шаралар кешені. 2) Қазақстан Республикасының Орман кодексі (96-бап, 1-тармақ). Ормандарды қорғау оларды өрттерден, заңсыз кесулерден, ... сондай-ақ қолайсыз абиотикалық және биотикалық факторлардың өзге де зиянды әсерлерінен қорғау жөніндегі өртке қарсы, күзет, биотехникалық және өзге де іс-шараларды қамтиды 10. Ұсыныстар: сөздің анықтамасы мен қолданысын ескере келе, грекше түбірлерге мән бере отырып "табиғи құнарландыру" - "природное мелиорация", ал "бейтабиғи құнарландыру" - "абиотикалық мелиорация" деп қарастытырып "бейтабиғи құнарландыру" нұсқасын термин ретінде бекітуді ұсынамыз. | +5 |
| 5. | аборигенная ихтиофауна | байырғы ихтиофауна, жергілікті балықтар әлемі | аборигенная ихтиофаунабайырғы ихтиофауна, жергілікті балықтар әлеміДефинициясы1. Байырғы ихтиофауна – нақты бір су экожүйесінде адамның қатысуынсыз, табиғи эволюциялық даму нәтижесінде қалыптасқан байырғы балық түрлерінің жиынтығы. Ол белгілі бір географиялық аймақтың гидрологиялық және климаттық жағдайларына толық бейімделгендігімен сипатталады. Экологиялық тепе-теңдікті сақтау мен су биоәртүрлілігін қорғауда, әсіресе сырттан әкелінген инвазивті түрлердің ықпалынан қорғау тұрғысынан, бұл популяцияның маңызы өте жоғары. 2. Этимологиясы: аборигенная (лат. ab+origo) – «бастау», «шығу тегі», «түпнегіз», ихтиофауна (грек. ichthys, лат. Fauna) – «балық»+ «жануарлар әлемінің жиынтығы». 3. Өзбек: mahalliy ixtiofauna 4. Түрік: yerli balık faunası 5. Ағылшын: native ichthyofauna 6. Неміс: die aborigine der Ichthyofauna 7. Бекітілген нұсқасы: аборигендік түрлер (2022), жергілікті тұқымдар (2022), абориген (2018) 8. Қолдану саласы: Ауыл шаруашылығы, Биология, Су шаруашылығы, Экология 9. Заңнамадағы қолданысы: 1) Қазақстан Республикасының Заңы 2004 жылғы 9 шілдедегі № 593-II. ... балық ресурстары, өзге де су жануарлары ... деңгейін сақтау ... ихтиофаунаның түрлік құрамы мен жай-күйі ... 2) Қызылорда облысы әкімдігінің қаулысы 2019 жылғы 5 ақпандағы № 1318. ... Жергілікті маңызы бар балық шаруашылығы су айдындарының және (немесе) учаскелерінің тізбелерін бекіту туралы ... 3) Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрінің м.а. бұйрығы 2015 жылғы 27 ақпандағы № 18-04/148.... су айдындарының өнімділігін арттыру, ихтиофаунаның құрамын жақсарту ... балықтандыру мақсатында ... 10. Ұсыныстар: сөздің анықтамасы мен этимологиясын саралай отырып, заңнамадағы қолданысын ескере келе "жергілікті балықтар әлем" нұсқасын бекітуді ұсынамыз. | +5 |
| 6. | аборигенные виды рыб | байырғы (тұрақты), жергілікті балық түрлері | аборигенные виды рыббайырғы (тұрақты), жергілікті балық түрлеріДефинициясы1. Жергілікті балық түрлері — бұл белгілі бір су айдынында, өзенде немесе аймақта адамның көмегінсіз, табиғи түрде ежелден бері өсіп-өніп жатқан балықтар. 2. Этимологиясы: аборигенные (лат. ab, origo) — " о бастан", "тумысынан" 3. Өзбек: baliqlarning mahalliy turlari 4. Түрік: yerli balık türleri 5. Ағылшын: native fish species 6. Неміс: aborigine fischarten 7. Бекітілген нұсқасы: аборигендік түрлер (2022), жергілікті тұқымдар (2022), тоған балығы (2024) 8. Қолдану саласы: Ауыл шаруашылығы, Биология, Су шаруашылығы, Экология 9. Заңнамадағы қолданысы: 1) Қазақстан Республикасының Заңы 2004 жылғы 9 шілдедегі № 593-II (Жануарлар дүниесін қорғау туралы).... Балық шаруашылығы мелиорациясы ... құнды балық түрлерінің уылдырық шашу орындарын, жергілікті популяциялардың қоныс аудару жолдарын сақтау ... 2) Шығыс Қазақстан облысы әкімдігінің қаулысы 2017 жылғы 14 наурыздағы № 57.... Бекітілген су қоймаларының ихтиофаунасын зерттеу ... жергілікті балық түрлерінің (сазан, көксерке, табан) заңсыз аулануына жол бермеу және олардың өсімін молайту ... 3) Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрінің бұйрығы 2015 жылғы 13 наурыздағы № 18-03/211.... Су айдындарын және (немесе) учаскелерді балықтандыру ... жергілікті балық түрлерінің табиғи популяциясына қауіп төндіретін ... жат түрлерді жіберуге жол бермеу ... 4) Қазақстан Республикасы Экология және табиғи ресурстар министрінің бұйрығы 2023 жылғы 31 мамырдағы № 183.... Ғылыми-зерттеу мақсатында балық аулау ... су экожүйесіндегі жергілікті балық түрлерінің биологиялық негіздемесін, жыныстық және жас құрамын анықтау ... 10. Ұсыныстар: сөздің анықтамасы мен заңнамалық құжаттардағы қолданысын, жеке сөздер тіркесінде бұрын-соңды бекітілуін ескере келе "жергілікті балық түрлері" нұсқасын бекітуді ұсынамыз. | +5 |
| 7. | абсолютная плодовитость | өсімталдық шегі | абсолютная плодовитостьөсімталдық шегіДефинициясы1. Абсолюттік өсімталдық – балық аналығының уылдырық шашу кезеңі алдында оның аналық бездерінде (уылдырық жолдарында) дамитын барлық уылдырық түйіршіктерінің жалпы нақты саны.Бұл көрсеткіш белгілі бір дараның бір көбею маусымындағы жеке репродуктивті мүмкіндігін сипаттайды және балықтың жасына, ұзындығына әрі салмағына пропорционалды түрде өсіп отырады. 2. Этимологиясы: абсолютная (лат. absolutus) – «мүлдем», «кәміл»,,«толық», «тәуелсіз». 3. Өзбек: mutlaq unumdorlik 4. Түрік: mutlak doğurganlık 5. Ағылшын: absolute fertility 6. Неміс: absolute fruchtbarkeit 7. Бекітілген нұсқасы: некенің нетто өсімталдылығы (2025), абсолют қуаңшылық (2022), абсолютті ылғалдылық (2021) 8. Қолдану саласы: Ауыл шаруашылығы, Биология, Су шаруашылығы, Экология 9. Заңнамадағы қолданысы: 1) Қазақстан Республикасының Заңы 2004 жылғы 9 шілдедегі № 593-II. ... жануарлар дүниесі объектілерінің өсімталдық қабілетін және олардың экологиялық жүйелердегі тұрақтылығын сақтау ... 2) Қазақстан Республикасы Экологиялық кодексі 2021 жылғы 2 қаңтардағы № 400-VI ҚРЗ. ... биологиялық ресурстардың табиғи қайта өнімділік және өсімталдық қабілеттерін сақтау ... экологиялық шегін (сыйымдылығын) айқындау ... 3) Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрінің бұйрығы 2015 жылғы 13 наурыздағы № 18-03/211. ... балық өсіру-мелиорациялық жұмыстар ... балықтардың өсімталдық деңгейін арттыру ... аулаудың шекті көлемдерін белгілеу ... 4) Қазақстан Республикасы Экология, геология және табиғи ресурстар министрінің бұйрығы 2022 жылғы 23 маусымдағы № 220. ... тұқымдық өнімділік ... өсімдіктер популяциясының табиғи қайта өсімталдық қабілетінің шегінен аспауын бақылау ... 10. Ұсыныстар: сөздің мәнісін, шығу тегін ескере келе "өсімталдық шегі" нұсқасын бекітуді ұсынамыз. | +3 |
| 8. | абсолютный возрасть рыб | балықтың нақтылы жасы | абсолютный возрасть рыббалықтың нақтылы жасыДефинициясы1. Балықтардың абсолюттік жасы – балық дернәсілінің уылдырықтан жарып шыққан сәтінен бастап, оның ауланған немесе өлген уақытына дейінгі өткен нақты күнтізбелік уақыт кезеңі.Ихтиологияда бұл көрсеткіш шартты жас топтарынан (бір жасар, екі жасар және т.б.) айрықшаланып, нақты уақыт өлшемдерімен — жылдармен, айлармен және күндермен өрнектеледі. Көрсеткіш балықтың қатты құрылымдарындағы (қабыршақ, отолит, жалпақ сүйектер) жылдық сақиналарды талдау арқылы анықталады. 2. Этимологиясы: абсолютный (лат. absolutus) – «мүлдем», «кәміл»,,«толық», «тәуелсіз». 3. Өзбек: baliqlarning mutlaq yoshi 4. Түрік: balıkları memnun etmek mutlak 5. Ағылшын: the absolute age of pisces 6. Неміс: das absolute аlter der fische 7. Бекітілген нұсқасы: абсолютті ылғалдылық (2021), абсолют қуаңшылық (2022), балық пастысы (2024) 8. Қолдану саласы: Ауыл шаруашылығы, Биология, Су шаруашылығы, Экология 9. Заңнамадағы қолданысы: 1) Қазақстан Республикасы Экология, геология және табиғи ресурстар министрінің бұйрығы 2022 жылғы 21 қазандағы № 659. ... балықтың жасы – өмірінің толық жасының саны арабтың санымен, құртшабақтың жасы – 0+ белгіленеді ... 2) Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрінің бұйрығы 2015 жылғы 24 шілдедегі № 18-03/685. ... Балықтың түрі. Балықтың жасы (аймен немесе жылмен). Балықтың салмағы (килограммен) ... 3) Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрінің м.а. бұйрығы 2015 жылғы 27 ақпандағы № 18-04/148. ... балық ресурстарының құрамын, жас ерекшелігін, жыныстық құрылымын, өсу қарқынын және балықтардың қоңдылығын анықтау ... 4) Батыс Қазақстан облысы әкімдігінің қаулысы 2023 жылғы 14 желтоқсандағы № 291. ... бекіре тұқымдас балықтардың жас топтары бойынша популяциялық құрылымын зерттеу, уылдырық шашу тиімділігін бағалау ... 10. Ұсыныстар: сөздің қолданысын, мәнін ескере келе "балықтың нақты жасы" нұсқасын бекітуді ұсынамыз. | +3 |
| 9. | автолиз рыбы | балық автолизі | автолиз рыбыбалық автолизіДефинициясы1. Балық автолизі – балық ауланғаннан кейінгі бұлшықет тіндерінде микроорганизмдердің қатысуынсыз, меншікті ішкі ферменттердің әсерінен жүретін биохимиялық өздігінен ыдырау процесі. 2. Этимологиясы: автолиз (грек. αὐτός +lýsis) – "өздігінен", "ыдырау", "босау". 3. Өзбек: baliqning avtolizi 4. Түрік: balık otolizi 5. Ағылшын: autolysis of fish 6. Неміс: autolyse des fisches 7. Бекітілген нұсқасы: автолиз (2018) 8. Қолдану саласы: Ауыл шаруашылығы, Биология, Су шаруашылығы, Экология 9. Заңнамадағы қолданысы: 1) Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты қорғау министрінің бұйрығы 2021 жылғы 25 мамырдағы № 178. ... тамақ пепсинін автолиз әдісімен алудың технологиялық процесін жүргізу ... өнімді стандартты белсенділікке дейін жеткізу ... 2) Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрінің бұйрығы 2017 жылғы 12 мамырдағы № 277. ... ішкі органдардың шіру өзгерістері, аутолиз (автолиз) ... сот-медициналық зертханалық зерттеулердің күрделілік санаттары ... 3) Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің орынбасары - Ауыл шаруашылығы министрінің бұйрығы 2017 жылғы 3 наурыздағы № 95. ... Балық және балық өнімдерінің қауіпсіздігіне қойылатын талаптар ... табиғи тін құрылымының бұзылуы ... бұлшықет тіндерінің босауы ... 4) Кеден одағының Техникалық регламенті (ТР КО 040/2016) «Балық және балық өнімдерінің қауіпсіздігі туралы». ... шикізат сапасы ... балықтың өз ферменттерінің әсерінен табиғи қасиеттерін жоғалтуы ... өнімнің тотығу және бұзылу көрсеткіштері ... 10. Ұсыныстар: сөздің заңнамалық құжаттардағы қолданысын, этимологиясы мен мәнін ескере келе "балық автолизі" нұсқасын бекітуді ұсынамыз. | +5 |
| 10. | агрессивность воды | судың жемірлігі, судың жебірлігі | агрессивность водысудың жемірлігі, судың жебірлігіДефинициясы1. Судың жемірлігіі (балық шаруашылығында) – судың химиялық құрамы мен физикалық-химиялық қасиеттерінің (pH деңгейі, еріген газдар, тұздар мен ауыр металдар концентрациясы) балықтар мен басқа да гидробионттардың организміне зиянды, уытты немесе жоюшы әсер ету қабілеті. 2. Этимологиясы: агрессивность (лат. aggredi) – «шабулдау», «жеміру», «әрекет ету» 3. Өзбек: suvning agressivligi 4. Түрік: suyun saldırganlığı 5. Ағылшын: water aggressiveness 6. Неміс: aggressivität des wassers 7. Бекітілген нұсқасы: жемірлік (хим.) (2004), жебірлік (хим.) (2006) 8. Қолдану саласы: Ауыл шаруашылығы, Биология, Су шаруашылығы, Экология 9. Заңнамадағы қолданысы: 1) Қазақстан Республикасының Заңы 1997 жылғы 16 шілдедегі № 167-I (ҚР Қылмыстық кодексі). ... Қылмыстық жауаптылықты жеңілдететін мән-жайлар ... кінәлі адамның нақтылы жасы ... қылмыс жасауға мәжбүр ету ... 2) Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының нормативтік қаулысы 2002 жылғы 11 сәуірдегі № 4. ... Егер сот істі қарау кезінде кәмелетке толмаған адамның нақтылы жасы анықталмаған жағдайда ... туған жылының соңғы күні ... 3) Қазақстан Республикасының Заңы 2003 жылғы 9 шілдедегі № 481-II (ҚР Су кодексі). ... Жер асты суларының химиялық құрамы мен сапасы ... судың жемірлігі (агрессивтілігі) ... қоршаған ортаға зиянды әсерін тигізбеу ... 4) Қазақстан Республикасының Заңы 2003 жылғы 20 маусымдағы № 442-II (ҚР Жер кодексі). ... Топырақтың техногендік ластануы ... грунт және жер асты суларының жебірлігі ... жер учаскелерінің құнарлылығын қалпына келтіру ... 10. Ұсыныстар: сөздің мәнін, терминүміткердің анықтамасын саралай отырып, "жемір", "жебір" сөздерінің арасындағы жарыспалықты аңғардық. Дұрысы - қатты нәрсе "жебір" болады да, сұйық нәрсе "жемір" келеді. Мәселен, аяқтың өкшесі жебір болса, су жарды жеміреді. Сондықтан "судың жемірлігі" нұсқасын бекітуді ұсынамыз. | +5 |
| 11. | адекватный | сайма-сай (2009), дәлме-дәл, барабар | адекватныйсайма-сай (2009), дәлме-дәл, барабарДефинициясы1. Адекваттылық – зерттеліп отырған объектіге, белгілі бір жағдайға, ережеге немесе өлшемшарттарға толық сәйкестікті, теңдікті және үйлесімділікті білдіретін ұғым. 2. Этимологиясы: адекватный (лат. adaequatus) – «теңестірілген», «пара-пар етілген». 3. Өзбек: adekvat 4. Түрік: uygun 5. Ағылшын: adequate 6. Неміс: adäquat 7. Бекітілген нұсқасы: сайма-сай (филос.) (2009), барабар бақылау (индустр. инновац.) (2014) 8. Қолдану саласы: Биология, Заңтану, Су шаруашылығы, Іс жүргізу және мұрағат ісі, Экология, Экономика және қаржы 9. Заңнамадағы қолданысы: 1) Қазақстан Республикасының 1994 жылғы 27 желтоқсандағы Азаматтық кодексі (Жалпы бөлім). ... Өз міндеттемелерін бұзған тарап екінші тарапқа келтірілген шығындарды және негізсіз тапқан табыстарын барабар мөлшерде толық өтеуге міндетті... 2) Қазақстан Республикасының 2015 жылғы 23 қарашандағы № 414-V Еңбек кодексі. ... Жұмыс беруші қызметкерлер үшін олардың денсаулығы мен қауіпсіздігін қамтамасыз ететін лайықты еңбек жағдайларын жасауға, сондай-ақ атқарған жұмысына адекватты ақы төлеуге міндетті... 3) Қазақстан Республикасының 2020 жылғы 29 маусымдағы № 351-VI Әкімшілік рәсімдік-процестік кодексі. ... Әкімшілік органның немесе лауазымды адамның қабылдаған шешімі істің нақты мән-жайларына және заң талаптарына толық сәйкес келуі тиіс... 10. Ұсыныстар: көрсетілген анықтама мен сөздің қолданысын ескерек келе "сайма-сай" нұсқасын бекітуді ұсынамыз. | +5 |
| 12. | аквариум | аквариум, су қора (пән сөздері) | аквариумаквариум, су қора (пән сөздері)Дефинициясы1. Аквариум – су организмдерін (балықтар, омыртқасыздар, өсімдіктер, қосмекенділер мен бауырымен жорғалаушылар) ұстауға, өсіруге, олардың өмір сүру әрекетін зерттеуге және көпшілікке көрсетуге арналған, сумен толтырылған, мөлдір қабырғалары бар жасанды экологиялық жүйе немесе техникалық құрылғы. 2. Этимологиясы: аквариум (лат. aqua+arium) – «су»+«орын, мекен, қойма, ыдыс». 3. Өзбек: akvarium 4. Түрік: akvaryum 5. Ағылшын: aquarium 6. Неміс: аquarium 7. Бекітілген нұсқасы: – 8. Қолдану саласы: Ауыл шаруашылығы, Биология, Су шаруашылығы, Экология 9. Заңнамадағы қолданысы: 1) Қазақстан Республикасының 2021 жылғы 2 қаңтардағы № 400-VI Экологиялық кодексі. ... Зоологиялық коллекцияларды (жануарлар дүниесі объектілерінің, оның ішінде хайуанаттар бақтарының, цирктердің, зоологиялық питомниктердің, аквариумдардың, океанариумдардың жабайы жануарларының жинағын) құру және толықтыру жануарларды табиғи ортадан алу арқылы жүзеге асырылады... 2) Қазақстан Республикасының 2014 жылғы 5 шілдедегі № 235-V Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексі. ... Жануарларды, соның ішінде хайуанаттар бақтарындағы, цирктердегі, омарталардағы, аквариумдардағы жануарларды ветеринариялық (ветеринариялық-санитариялық) қағидалар мен ветеринариялық нормативтерге сәйкес ұстау, өсіру және пайдалану талаптарын бұзу әкімшілік жауаптылыққа әкеп соғады... 3) Жануарларға жауапкершілікпен қарау туралы Қазақстан Республикасының 2021 жылғы 30 желтоқсандағы № 97-VII Заңы. ... Жануарларды мәдени ойын-сауық мақсаттарында пайдалануға қойылатын талаптарды айқындау кезінде зообақ, хайуанаттар бағы, аквариум, океанариум, бассейн және басқа да жануарларды ұстау объектілерінің қауіпсіздік нормалары ескерілуі тиіс... 10. Ұсыныстар: көрсетілген анықтама мен сөздің қолданысын ескере келе "аквариум" сөзіне бекітуді ұсынамыз. | +5 |
| 13. | акведук | сужетек, тарнау | акведуксужетек, тарнауДефинициясы1. Акведук – бұл су көздерінен елді мекендерге, суару жүйелеріне немесе өнеркәсіп орындарына су жеткізуге арналған көпір тәрізді су өткізгіш құрылыс. 2. Этимологиясы: акведук (лат. aqua, duco) – "су", "жүргіземін". 3. Өзбек: su kemeri 4. Түрік: su kemeri 5. Ағылшын: aqueduct 6. Неміс: аquädukt 7. Бекітілген нұсқасы: тарнау (су шар.) (2005), сужетек науасы (2021) 8. Қолдану саласы: Ауыл шаруашылығы, Биология, Су шаруашылығы, Экология 9. Заңнамадағы қолданысы: 1) Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің Өкімі 1999 жылғы 22 қаңтар N 4а-ө. ... 2506 Гидравликалық машиналар, сужетектер және су пневмо ... 2) Жылжымайтын мүлік объектілерін мемлекеттік техникалық зерттеп-қарау жөніндегі нұсқаулығын бекіту туралы бұйрық. Қазақстан Республикасы Әділет министрінің 2023 жылғы 9 маусымдағы № 367 бұйрығы. Қазақстан Республикасының Әділет министрлігінде 2023 жылғы 9 маусымда № 32746 болып тіркелді. ...Осы Нұсқаулықта мынандай терминдер пайдаланылады: 1) акведук... . 3) Қазақстан Республикасы Үкіметінің Қаулысы 1999 жылғы 2 маусым N 698. ... Гидравликалық машиналар, 15 сужетектер және су пневмоавтоматикасы ... . 4) Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрінің 2011 жылғы 29 желтоқсандағы № 543 Бұйрығы. ... (қоғамдық ғимараттар, акведуктер) ... 5) Қазақстан Республикасы Энергетика министрінің м.а. 2017 жылғы 6 қаңтардағы № 2 бұйрығы. ...(сифонды құдықтар, акведуктар, дюкерлер, сарқырамалар және су шығаратын құрылыстар)... 10. Ұсыныстар: көрсетілген сөздің анықтамасы мен қолданысын зерделей келе, сөздің жаңалығы мен ақпараттылығын негізге ала отырып "сужетек" нұсқасын бекітуді ұсынамыз. | +5 |
| 14. | акклиматизация | жерсіну, бейімделу, көндігу, жерсіндіру (1971) | акклиматизацияжерсіну, бейімделу, көндігу, жерсіндіру (1971)Дефинициясы1. Акклиматизация – бұл организмнің жаңа, үйреншікті емес климаттық-географиялық жағдайларға бейімделу (үйренісу) процесі. 2. Этимологиясы: акклиматизация (лат. Ad+ грек, klima) – «жақындау», «бағытталу», «бейімделу» +«еңістік» 3. Өзбек: iqlimlashish 4. Түрік: iklimlendirme 5. Ағылшын: acclimatization 6. Неміс: аkklimatisierung 7. Бекітілген нұсқасы: жерсіндіру (биол.) (1971), жануарларды жерсіндіру (2021), таулы аймаққа жерсіндіру (2022) 8. Қолдану саласы: Ауыл шаруашылығы, Биология, Су шаруашылығы, Экология 9. Заңнамадағы қолданысы: 1) Қазақстан Республикасының Заңы 2004 жылғы 9 шілдедегі № 593-II (Жануарлар дүниесін қорғау, өсімін молайту және пайдалану туралы). ... Су қоймаларының биологиялық өнімділігін арттыру мақсатында сырттан әкелінген және жаңа ортаға толық бейімделген жерсіндірілген балық түрлері (ақ амур, дөңмаңдай, көксерке және басқалары) тұрақты мемлекеттік мониторингтен өткізілуі тиіс ... 2) Қазақстан Республикасының Заңы 2023 жылғы 2 қаңтардағы № 183-VII ҚРЗ. ...өсімдіктерді жерсіндіру – өсудің барлық даму сатысынан өтетін және өніп кете алатын тұқым беретін жаңа немесе өзгерген жағдайларына өсімдіктердің бейімделуі ... 3) Қазақстан Республикасының Кодексі 2021 жылғы 2 қаңтардағы № 400-VI ҚРЗ (Экологиялық кодексі). ... Табиғи су айдындарына жаңадан әкелінген жерсіндірілген балық түрлерінің таралуы мен олардың жергілікті фаунаға әсері алдын ала ғылыми негіздемеден және экологиялық сараптамадан өтуі тиіс ... 4) Қазақстан Республикасы Экология және табиғи ресурстар министрінің м.а. 2023 жылғы 20 наурыздағы № 92 бұйрығы. ... акклиматизациялауға және будандастыруға ... 5) Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрінің м.а. 2024 жылғы 12 ақпандағы № 55 бұйрығы. ... акклиматизация – жануарлар мен өсімдіктердің жаңа тіршілік жағдайларына бейімделуі ... 10. Ұсыныстар: сөздің қолданысы мен берілген анықтаманы негізге ала отырып "жерсіндіру" нұсқасын бекітуді ұсынамыз. | +5 |
| 15. | акклиматизированные виды рыб | жерсіндірілген балық түрлері | акклиматизированные виды рыбжерсіндірілген балық түрлеріДефинициясы1. Жерсіндірілген балық түрлері — бұл адамның тікелей көмегімен немесе кездейсоқ жағдайлармен өздерінің табиғи мекендеу ортасынан басқа, жаңа су қоймаларына ауыстырылып, сол жердің табиғи жағдайына бейімделіп кеткен балықтар. 2. Этимологиясы: акклиматизация (лат. аd+ грек, klima) — «жақындау», «бағытталу», «бейімделу» +«еңістік» 3. Өзбек: iqlimlashtirilgan baliq turlari 4. Түрік: iklime alışmış balık türleri 5. Ағылшын: acclimatized fish species 6. Неміс: akklimatisierte fischarten 7. Бекітілген нұсқасы: жерсіндіру (биол.) (1971), жануарларды жерсіндіру (2021), таулы аймаққа жерсіндіру (2022) 8. Қолдану саласы: Ауыл шаруашылығы, Биология, Су шаруашылығы, Экология 9. Заңнамадағы қолданысы: 1) Қазақстан Республикасының Заңы 2004 жылғы 9 шілдедегі № 593-II (Жануарлар дүниесін қорғау, өсімін молайту және пайдалану туралы). ... Су қоймаларының биологиялық өнімділігін арттыру мақсатында сырттан әкелінген және жаңа ортаға толық бейімделген жерсіндірілген балық түрлері (ақ амур, дөңмаңдай, көксерке және басқалары) тұрақты мемлекеттік мониторингтен өткізілуі тиіс ... 2) Қазақстан Республикасының Заңы 2023 жылғы 2 қаңтардағы № 183-VII ҚРЗ. ...өсімдіктерді жерсіндіру – өсудің барлық даму сатысынан өтетін және өніп кете алатын тұқым беретін жаңа немесе өзгерген жағдайларына өсімдіктердің бейімделуі ... 3) Қазақстан Республикасының Кодексі 2021 жылғы 2 қаңтардағы № 400-VI ҚРЗ (Экологиялық кодексі). ... Табиғи су айдындарына жаңадан әкелінген жерсіндірілген балық түрлерінің таралуы мен олардың жергілікті фаунаға әсері алдын ала ғылыми негіздемеден және экологиялық сараптамадан өтуі тиіс ... 4) Қазақстан Республикасы Экология және табиғи ресурстар министрінің м.а. 2023 жылғы 20 наурыздағы № 92 бұйрығы. ... акклиматизациялауға және будандастыруға ... 5) Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2009 жылғы 30 желтоқсандағы № 2258 Қаулысы ... Балықтардың түрлері ... 10. Ұсыныстар: берілген анықтама мен заңнамалық құжаттардағы қолданысын ескере келе "жерсіндірілген балық түрлері" нұсқасын бекітуді ұсынамыз. | +5 |
ТЕК ТЕРМИНКОМ МҮШЕЛЕРІ ҒАНА ДАУЫС БЕРЕ АЛАДЫ! РТК 2026 жылғы 3-отырысында бекітілетін терминдер (қоғамдық-гуманитарлық бағыт)
| № | САЛАСЫ | ТЕРМИН САНЫ | РЕТТІК САНЫ |
| 1 | Экономика және қаржы саласының терминдері (ҚР ҰЭМ) | 32 | 1-32 |
| 2 | Инклюзия саласы терминдері (ҚР Оқу-ағарту министрлігі ұсынған терминдер) | 13 | 33-45 |
| 3 | Лингвистика саласы терминдері (Жеке азамат ұсынған терминдер) | 16 | 46-61 |
| 4 | Іс қағаздарын жүргізу саласының терминдері («QazaqGaz Aimaq» ҰК ұсынған терминдер) | 235 | 62-296 |
| # | Вариант на русском | Казахский вариант | Рейтинг | |
|---|---|---|---|---|
| 1. | «ножницы цен» | «баға қайшылығы» | «ножницы цен»«баға қайшылығы»Дефинициясы1. Баға қайшылығы – сатылатын және сатып алынатын тауарлар бағаларының арасындағы алшақтықты көрсететін ұғым. Сыртқы сауда саласында өнеркәсібі дамыған елдер мен дамушы елдер тауарларының эквивалентсіз айырбасталатынын сипаттайды. 2. Этимологиясы: – 3. Өзбек: "narxlar qaychisi" 4. Түрік: makas Krizi 5. Ағылшын: scissors crisis, price discrepancy, price scissors 6. Неміс: Scherenkrise, Preisschere 7. Бекітілген нұсқасы: көтеріңкі бағалар (2023), қайшылықтар (2019) 8. Қолдану саласы: Экономика және қаржы 9. Заңнамадағы қолданысы: 1) Қазақстан Республикасының Заңы 2017 жылғы 27 ақпандағы № 49-VІ ҚРЗ ... құқыққа қайшылығы ... 2) Қазақстан Республикасының 2012 жылғы 27 сәуірдегі № 15-V Заңы ... нормалары арасындағы қайшылықтарды ... 3) Қазақстан Республикасының Заңы 2018 жылғы 29 қазандағы № 188-VІ ҚРЗ ... Қайшылықтар туындаған жағдайда ... 4) Қазақстан Республикасының Заңы 2025 жылғы 12 наурыздағы № 170-VIII ҚРЗ ... айқындалған бағалар ... 10. Ұсыныстар: лингвистикалық сараптама қорытындысы аудармаларды, заңнамадағы қолданысын, терминдік тіркес сыңарларының бекітілген нұсқасын қарастыра келе, "баға қайшылығы" терминін бекітуді ұсынады. | -3 |
| 2. | анонимное общество | аноним қоғам | анонимное обществоаноним қоғамДефинициясы1. Аноним қоғам – "ұсынушының" акциялары бар акционерлік қоғам. 2. Этимологиясы: аноним (грек. anṓnumos) – "атаусыз". 3. Өзбек: anonim jamiyat 4. Түрік: anonim şirket 5. Ағылшын: joint-stock company, public joint-stock company 6. Неміс: Aktiengesellschaft, Konzern 7. Бекітілген нұсқасы: анонимді өтініш (2018), дәстүрлi қоғам (2019) 8. Қолдану саласы: Экономика және қаржы 9. Заңнамадағы қолданысы: 1) Қазақстан Республикасының Заңы 2025 жылғы 4 желтоқсандағы № 236-VIII ҚРЗ ... Анонимдік жолданымдар ... 2) Қазақстан Республикасының Заңы 2024 жылғы 8 шілдедегі № 120-VIII ҚРЗ. ... анонимді жолданымдар ... 3) Қазақстан Республикасының Заңы 2022 жылғы 5 қарашадағы № 158-VII ҚРЗ ... анонимдік үгіт ... 10. Ұсыныстар: лингвистикалық сараптама қорытындысы аудармаларды, заңнамадағы қолданысын, терминдік тіркес сыңарларының бекітілген нұсқасын қарастыра келе, "аноним қоғам" терминін бекітуді ұсынады. | +9 |
| 3. | база исчисления дохода | табысты есептеу базасы | база исчисления доходатабысты есептеу базасыДефинициясы1. Табысты есептеу базасы – табысқа байланысты қандай да бір көрсеткішті есептеу жүргізілетін сома. Әдетте бұл термин салық және бухгалтерлік есепте кездеседі. 2. Этимологиясы: база (лат. basis, гр. βάσις) – "негіз", "іргетас". 3. Өзбек: daromadni hisoblash asosi 4. Түрік: gelir hesaplama temeli 5. Ағылшын: income calculation base 6. Неміс: basis für die Berechnung des Einkommens 7. Бекітілген нұсқасы: табыстық облигация (2017) 8. Қолдану саласы: Экономика және қаржы 9. Заңнамадағы қолданысы: 1) Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің орынбасары - Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрінің 2023 жылғы 9 маусымдағы № 213 бұйрығы. ... орташа айлық табыстың мөлшері ... 2) Қазақстан Республикасы Президентінің 2010 жылғы 19 наурыздағы № 958 Жарлығы. ... салық салынатын табысты 50 %-ға азайту ... 3) Қазақстан Республикасы Президентінің 2013 жылғы 4 маусымдағы № 579 Жарлығы. ... Рейтингті есептеу білім беру қызметтерін ұсынудан ... 4) Қазақстан Республикасының Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросы Басшысының 2024 жылғы 14 қарашадағы № 173 бұйрығы. ... табысты есептеу әдістемесі ... 5) Қазақстан Республикасының 2013 жылғы 3 желтоқсандағы № 149-V Заңы. ... бюджеттердің шығыстар базасына ... 10. Ұсыныстар: дефинициясын, заңнамалық құжаттардағы қолданысын қарастыра отырып, "табысты есептеу базасы" терминін бекіту ұсынылады. | +4 |
| 4. | банко | банко | банкобанкоДефинициясы1. Банко – банк бағалы қағаздарды сатып алатын не сататын бағасы немесе бағамы. 2. Этимологиясы: банко (итал. banco) – "орындық, үстел". 3. Өзбек: banko 4. Түрік: banko 5. Ағылшын: banquo 6. Неміс: Geldkurs 7. Бекітілген нұсқасы: – 8. Қолдану саласы: Экономика және қаржы 9. Заңнамадағы қолданысы: – 10. Ұсыныстар: лингвистикалық сараптама қорытындысы аудармаларды қарастыра келе, "банко" терминін бекітуді ұсынады. | +10 |
| 5. | бланковая надпись | бланктегі жазба | бланковая надписьбланктегі жазбаДефинициясы1. Бланктегі жазба – вексель иесінің вексельдің сыртына жаңа иесінің аты-жөнін көрсетпей жазған жазуы. Ол вексельді көрсеткен кез келген адамға вексель берген адамнан вексельде көрсетілген ақшаның сомасын төлетуге құқық береді. 2. Этимологиясы: бланк (фр. blanc) - "ақ қағаз", "бос парақ". 3. Өзбек: blanka yozuvi 4. Түрік: blank yazısı 5. Ағылшын: blank inscription 6. Неміс: briefkopf 7. Бекітілген нұсқасы: бланк (2018) 8. Қолдану саласы: Экономика және қаржы 9. Заңнамадағы қолданысы: 1) Қазақстан Республикасының Заңы 2002 жылғы 4 ақпан N 292-ІІ. ... Бланкiсiне сәйкес келетiн бланкiде ұсынылған жағдайда ... 2) Қазақстан Республикасының 2005 жылғы 12 сәуірдегі N 37 Заңы. ... бланкiлерiнiң өзара келiсiлген санын бiр-бiрiне бередi ... 3) Қазақстан Республикасының 2012 жылғы 17 ақпандағы № 563-IV Заңы. ... дыбыстық жазбасын ғана білдіреді ... 10. Ұсыныстар: бекітілген терминдерді, басқа тілдердегі аудармаларды, заңнамадағы қолданысын ескере отырып, "бланктегі жазба" терминін бекітуге ұсынамыз. | +4 |
| 6. | вексельный курс | вексель бағамы | вексельный курсвексель бағамыДефинициясы1. Вексель бағамы – шетел векселінің жергілікті валютаға шаққандағы бағасы. 2. Этимологиясы: вексель (нем. Wechsel) - «айырбастау», «алмасу», «айырбас құжаты». 3. Өзбек: veksel kursi 4. Түрік: veksel kursu 5. Ағылшын: exchange rate 6. Неміс: wechselkurs 7. Бекітілген нұсқасы: ыңғайласпалы вексель (2018), споттық айырбас бағамы (2022) 8. Қолдану саласы: Экономика және қаржы 9. Заңнамадағы қолданысы: 1) Қазақстан Республикасының 1997 жылғы 28 сәуiрдегі N 97 Заңы. ... Аударым және жай вексельдер ... 2) Қазақстан Республикасының 1999 жылғы 16 шілдедегі N 436 Заңы. ... белгiленген ресми бағамы ... 3) Қазақстан Республикасының 2002 жылғы 23 қарашадағы N 358 Заңы. ... валюта айырбастаудың нарықтық бағамы ... 10. Ұсыныстар: бекітілген терминдерді, басқа тілдегі аудармаларды, заңнамадағы қолданысын ескере отырып, "вексель бағамы" терминін бекітуді ұсынамыз. | +10 |
| 7. | виремент | виремент | вирементвирементДефинициясы1. Виремент – банкінің соманы бір тұлғаның ағымдағы есепшотынан екінші тұлғаның ағымдағы есепшотына аудару операциясы. 2. Этимологиясы: виремент (фр. virement) – "аудару", "айналдыру". 3. Өзбек: pul oʻtkazmasi 4. Түрік: para transferi 5. Ағылшын: bank transfer 6. Неміс: Überweisung 7. Бекітілген нұсқасы: кредиттік аударым (2017), аударым (қаржы.) (2010), трансферттік баға, аударым бағасы(сыртқы экон.қызмет) (2006), аударма, аударым (банк ісі) (2006), қаржы бөлу, аударым (мем. сатып алу) (1999) 8. Қолдану саласы: Іс жүргізу және мұрағат ісі, Экономика және қаржы 9. Заңнамадағы қолданысы: – 10. Ұсыныстар: банк саласында қолданылатын бұл термин "банк аударымы" терминіне мағынасы жағынан ұқсас. Бұл термин түрік, өзбек, ағылшын және неміс тілдерінде "банк аудармасы" деп берген. Сол үшін "виремент" терминінің орнына "аударым" немесе "кредиттік аударым" деген тіркес ұсынылады. Бұл сөз термин ретінде заңнамада кездеспейді. Мамандардың талқылауы қажет. | +8 |
| 8. | встречная закупка | қарымта сатыпалым | встречная закупкақарымта сатыпалымДефинициясы1. Қарымта сатып алу – экспорттың құны шегінде импорттаушыдан тауар массасын сатып алу бойынша экспорттаушының қарсы міндеттемелерін көздейтін қарсы сауда нысаны 2. Этимологиясы: – 3. Өзбек: muqobil xarid 4. Түрік: karşı satın alma 5. Ағылшын: turn-in buying 6. Неміс: Gegenkauf 7. Бекітілген нұсқасы: сатыпалым (2024), үстеме тексеру (2020) 8. Қолдану саласы: Экономика және қаржы 9. Заңнамадағы қолданысы: 1) Қазақстан Республикасы Президентінің 2022 жылғы 20 мамырдағы № 898 Жарлығы. ... оператордан сатып алу;.. 2) Қазақстан Республикасының Заңы 2024 жылғы 1 шілдедегі № 106-VIII ҚРЗ. ... сатып алуға байланысты қатынастарға ... 3) Қазақстан Республикасының Заңы 2014 жылғы 14 қазандағы № 240-V ҚРЗ. ... Қарымта шаралар уақытша сипатқа ие ... 10. Ұсыныстар: дефинициясын, бекітілген термин нұсқаларын ескере отырып, "қарымта сатыпалым" терминін бекіту ұсынылады. | +6 |
| 9. | дамно | дамно | дамнодамноДефинициясы1. Дамно – банкінің клиенттер вексельдерін инкассоға есепке қабылдағаны үшін олардан алатын айрықша ақысы (комиссиядан, пайыздардан және пошта шығындарынан тыс); бағалы қағаздарды нақты бағасынан төмен сатқанда олардың бағамынан келетін шығын. 2. Этимологиясы: дамно (лат. damnum) - «зиян, шығын, залал». 3. Өзбек: damno 4. Түрік: damno 5. Ағылшын: damno 6. Неміс: dam 7. Бекітілген нұсқасы: – 8. Қолдану саласы: Заңтану, Экономика және қаржы 9. Заңнамадағы қолданысы: – 10. Ұсыныстар: басқа тілдердегі аудармасын ескере отырып, "дамно" деп бекітуді ұсынамыз. | +9 |
| 10. | девизная политика | девиз саясаты, ұран саясаты | девизная политикадевиз саясаты, ұран саясатыДефинициясы1. Девиз саясаты – орталық банкілердің шетел валютасын сатып алу немесе сату (тратта, чек немесе төлем талап девизі түрлерінде) арқылы ұлттық валютаның бағамын реттеуге бағытталған саясаты. 2. Этимологиясы: девиз (лат. divisa) - «бөлінген нәрсе», «белгі», «таңба». 3. Өзбек: deviz siyosati 4. Түрік: deviz politikası 5. Ағылшын: сurrency policy 6. Неміс: motto-Politik 7. Бекітілген нұсқасы: олимпиялық ұран (2019), экосаясат (2022), девиз (сыртқы экон.қызмет) (2006) 8. Қолдану саласы: Экономика және қаржы 9. Заңнамадағы қолданысы: 1) Қазақстан Республикасының 2003 жылғы 4 шілдедегі N 471-II Заңы. ... ұранын, туын, әнұранын ... 2) Қазақстан Республикасының Заңы 2017 жылғы 11 мамырдағы № 65-VІ ҚРЗ. ... девизге, туға және өзге де ұлттық паралимпиадалық нышанға ... 10. Ұсыныстар: бекітілген терминдерді, заңнамадағы қолданысын ескере отырып, "девиз" терминін қазақшалап, "ұран саясаты" деп бекітуді ұсынамыз. | +5 |
| 11. | дифференциальный таможенный тариф | сараланған кеден тарифі | дифференциальный таможенный тарифсараланған кеден тарифіДефинициясы1. Сараланған кеден тарифі – бір түрлі тауарға немесе өнімге оның қай елден әкелінгендігіне, кеден шекарасына, кеменің қай ұлттікі екеніне және т.б. байланысты кеден алымының әр түрлі мөлшерлеме бойынша алынуы. 2. Этимологиясы: тариф - (фр. tarif; араб. та'риф) - түсіндірме, анықтама 3. Өзбек: differensial bojxona tarifi 4. Түрік: diferansiyel gümrük tarifі 5. Ағылшын: differential customs tariff 6. Неміс: Differenzzolltarif 7. Бекітілген нұсқасы: кеден (1992) 8. Қолдану саласы: Көлік және қатынас жолдары, Статистика, стандарттау және зияткерлік меншік, Экономика және қаржы 9. Заңнамадағы қолданысы: 1. Қазақстан Республикасының 2003 жылғы 5 сәуірдегі N 401 Кодексі: "... кеден ісі мәселелері ..."; 2. Қазақстан Республикасы Энергетика министрінің 2023 жылғы 1 шiлдедегi № 252 бұйрығы: "... сараланған график – сауда-саттыққа қатысушылардың өтінімдерінде мәлімделген бағалар бойынша өтінімдерінің бір тәртіпке келтірілген тізімі..."; 3. Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің 2020 жылғы 29 шілдедегі № 103-ө өкімі: "... импорт кезінде кеден баждарының, салықтардың және өзге де алымдардың мөлшерлемелерін ...". 10. Ұсыныстар: линвистикалық сараптама көрсеткендей, дифференция сөзін түрік, өзбек жіне басқа тілдер материалдық кірме ретінде қабылдаған, бірақ ҚР заңнамаларында "сараланған" сөзі терминдік тіркестердің құрамында осы сөздің баламасы ретінде кездеседі. Сондықтан "сараланған кеден тарифі" деген нұсқаны бекіту ұсынылады. | +9 |
| 12. | европатент | еуропатент | европатентеуропатентДефинициясы1. Еуропатент – бұл Еуропалық патенттік ведомство (EPO) арқылы берілетін патент; ол бір ғана өтінім беру арқылы бірнеше еуропалық мемлекеттерде өнертабысты қорғауға мүмкіндік беретін аймақтық патент түрі. 2. Этимологиясы: патент (лат. patens) – "ашық, айқын". 3. Өзбек: yevropa patenti 4. Түрік: аvrupa patentli 5. Ағылшын: european patent 6. Неміс: Europäisches Patent 7. Бекітілген нұсқасы: еуропалық асхана (2024), патенттік мәліметтер (2024) 8. Қолдану саласы: Заңтану, Экономика және қаржы 9. Заңнамадағы қолданысы: 1) Қазақстан Республикасының Заңы 2001 жылғы 16 қараша N 257-ІІ ...Халықаралық патенттік жіктеме ... 2) Қазақстан Республикасының 1999 жылғы 13 шілдедегі N 422 Заңы ... патент иесiнiң ... 3) Қазақстан Республикасының Заңы 2022 жылғы 20 маусымдағы № 128-VII ҚРЗ ... Патенттің қолданылу мерзімін ... 10. Ұсыныстар: лингвистикалық сараптама қорытындысы аудармаларды, заңнамадағы қолданысын, терминдік тіркес сыңарларының бекітілген нұсқасын қарастыра келе, "еуропатент" терминін бекітуді ұсынады. | +10 |
| 13. | иммобилизация капитала | капиталды шашырату | иммобилизация капиталакапиталды шашыратуДефинициясы1. Капиталды шашырату – акционерлік компания (қоғам) капиталының жеке (жекеменшіктегі) кәсіпкерлердің капиталына айналуы: айналмалы қаражатты аз қозғалатын құндылықтарға (биржада онша бағаланбайтын пайызды қағаздар, т.б.) орналастыру. 2. Этимологиясы: капитал (лат. capitalis) – "негізгі". 3. Өзбек: kapitalni immobilizatsiya qilish 4. Түрік: sermaye immobilizasyonu 5. Ағылшын: immobilization of capital 6. Неміс: Brachliegen von Kapital 7. Бекітілген нұсқасы: иммобилизацияланған препараттар (2021), қаражатты иммобилизациялау (2017) 8. Қолдану саласы: Іс жүргізу және мұрағат ісі, Экономика және қаржы 9. Заңнамадағы қолданысы: 1) Қазақстан Республикасының Заңы 2016 жылғы 24 ақпандағы № 461-V ҚРЗ ... шашыратуға немесе тозаңдатуға арналған ... 2) Қазақстан Республикасының Заңы 2025 жылғы 9 қаңтардағы № 152-VIII ҚРЗ ... шашырату қуаты ... 3) Қазақстан Республикасының 2004 жылғы 3 ақпандағы N 525 Заңы ... шашыратуға немесе тозаңдатуға арналған ... 10. Ұсыныстар: заңнамадағы қолданысы, өзбек, түрік, ағылшын және неміс тілдеріндегі аудармалар ескеріліп, "капиталды шашырату" нұсқасы ұсынылады. | -1 |
| 14. | консолидированные продажи | жинақталған сатылымдар, шоғырландырылған сату | консолидированные продажижинақталған сатылымдар, шоғырландырылған сатуДефинициясы1. Жинақталған сатылымдар – бас компания кәсіпорындарының, олардың серіктес және ассоцияланған фирмаларының тауарлары мен қызметін олардан өзара алмасқан (топ ішіндегі) тауарларын шегеріп тастағаннан кейінгі сатылымдар. 2. Этимологиясы: консолид (лат. consolidare) – "бекіту, біріктіру". 3. Өзбек: konsolidatsiyalashgan savdo 4. Түрік: konsolide satışlar 5. Ағылшын: consolidated revenue 6. Неміс: konsolidierter Umsatz 7. Бекітілген нұсқасы: жинақталған су алымдары мен айдамдары картасы (2024), жинақталған жиілік (2023), үстеме ақымен сату (2022) 8. Қолдану саласы: Экономика және қаржы 9. Заңнамадағы қолданысы: 1) Қазақстан Республикасының Заңы 2024 жылғы 24 желтоқсандағы № 147-VIII ҚРЗ ... ішкі сатылымдарына ... 2) Қазақстан Республикасының Заңы 2018 жылғы 28 ақпандағы № 141-VІ ҚРЗ ... бұйымдардың сатылымына ... 3) Қазақстан Республикасының Заңы. 2002 жылғы 29 желтоқсан N 369-ІІ ... жинақталған қаражаттарымен ... 10. Ұсыныстар: терминнің өзбек, түрік, ағылшын және неміс тілдеріндегі аудармалары ескеріліп, дефинициясына мән бере "жинақталған сатылымдар" термині ұсынысылады. | +3 |
| 15. | коэффициент покрытия | жабу коэффициенті | коэффициент покрытияжабу коэффициентіДефинициясы1. Жабу коэффициенті – ресурстардың, объектілердің немесе қызметтердің қажетті көлемге қатысты қандай үлесін өтейтінін көрсететін көрсеткіш. 2. Этимологиясы: коэффициент (лат. co(cum)+efficients ) – "бірге+өндіретін". 3. Өзбек: qoplash koeffitsiyenti 4. Түрік: karşılama oranı 5. Ағылшын: coverage ratio 6. Неміс: Deckungsgrad 7. Бекітілген нұсқасы: ылғал жабу (2022), жабу (2016), зейнеткерлік жүктеме коэффициенті (2025) 8. Қолдану саласы: Экономика және қаржы 9. Заңнамадағы қолданысы: 1) Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрінің м.а. 2024 жылғы 26 тамыздағы № 330 бұйрығы ... саны 0,4 коэффициентін ... 2) Қазақстан Республикасы Көлік және коммуникация министрінің міндетін атқарушының 2011 жылғы 12 мамырдағы № 273 бұйрығы ... Пiсiру жiктерi жабулы ... 3) Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкі Басқармасының 2015 жылғы 19 желтоқсандағы № 240 қаулысы ... сипаттайтын коэффициенттерін ... 10. Ұсыныстар: заңнамадағы қолданысы, басқа тілдердегі аудармалары мен дефинициясына қарап, "жабу коэффициенті" термині ұсынылады. | +6 |
ТЕК ТЕРМИНКОМ МҮШЕЛЕРІ ҒАНА ДАУЫС БЕРЕ АЛАДЫ! РТК 2026 жылғы 2-отырысында бекітілетін терминдер (жаратылыстану-математика бағыты)
| № | САЛАСЫ | ТЕРМИН САНЫ | РЕТТІК САНЫ |
| 1 | Медицина (терапия) саласы терминдері (ҚР Денсаулық сақтау министрлігі ұсынған) | 85 | 1-85 |
| 2 | Тау-кен саласы терминдері (Қарағанды облысы әкімдігі ұсынған) | 98 | 86-183 |
| 3 | Мәшинежасау саласының терминдері (жеке азамат ұсынған) | 84 | 184-267 |
| 4 | Мұнай және газ өнеркәсібі («QazaqGaz Aimaq» ҰК ұсынған терминдер) | 157 | 268-424 |
| # | Вариант на русском | Казахский вариант | Рейтинг | |
|---|---|---|---|---|
| 1. | 1) патогномоничный симптом, 2) специфический симптом | тән белгі, спецификалық, патогномимоникалық симптом | 1) патогномоничный симптом, 2) специфический симптомтән белгі, спецификалық, патогномимоникалық симптомДефинициясы1. Патогномониялық симптом – тек бір нақты ауруға ғана тән және сол ауруды дәл көрсететін белгі. Спецификалық симптом – белгілі бір ауруға өте тән, бірақ басқа жағдайларда да кездесуі мүмкін симптом. Ол диагнозды 100% дәлелдемейді. 2. Этимологиясы: специфика (лат. species) – «түр, бейне, ерекшелік»; симптом (грек. σύμπτωμα (sýmptōma) – "белгі, көрініс". 3. Өзбек: patognomonik simptom 4. Түрік: patognomonik semptom, spesifik semptom 5. Ағылшын: pathognomonic symptom 6. Неміс: pathognomonisches Symptom, spezifisches Symptom 7. Бекітілген нұсқасы: симптом (2023), өзіндік белгі (лингв.) (2003) 8. Қолдану саласы: Медицина 9. Заңнамадағы қолданысы: 1) Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрінің м.а. 2024 жылғы 19 желтоқсандағы № 108 бұйрығы. ... патогномоникалық симптомдардың сипаттамасы ... 2) Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрінің 2026 жылғы 24 ақпандағы № 15 бұйрығы. ... патогномоникалық симптомдардың сипаттамасы ... 3) Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрінің 2020 жылғы 12 қарашадағы № ҚР ДСМ - 188/2020 бұйрығы. ... патогномоникалық симптомдардың сипаттамасы ... 4) Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрінің 2025 жылғы 11 сәуірдегі № 35 бұйрығы. ... арнайы диагностикалық тест (специфический диагностический тест) ... 5) Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрінің 2025 жылғы 11 ақпандағы № 7 бұйрығы. ... биспецификалық ойық жаралы колит (неспецифический язвенный колит) ... 10. Ұсыныстар: заңнама мәтіндерін, басқа тілдегі аудармаларды, берілген дефиницияларды саралай келе, " спецификалық, патогномимоникалық симптом" терминдерін беру ұсынылады. | +9 |
| 2. | аггравация неумышленная | ойламай аггравациялау, бейсаналы аггравация | аггравация неумышленнаяойламай аггравациялау, бейсаналы аггравацияДефинициясы1. Ойламай аггравациялау – науқастардың шын мәнінде бар аурудың жеке белгілерін асыра көрсетуі. Мұның себебі мазасыздық, қорқыныш, өзін-өзі гипноздаудың жоғарылауы және/немесе күдіктену болуы мүмкін. 2. Этимологиясы: аггравация (лат. aggravatio) – "ауырлау", салмақтану". 3. Өзбек: beixtiyor aggravatsiya 4. Түрік: kasıtsız agravasyon/bilinçsiz agravasyon 5. Ағылшын: unintentional aggravation/unconscious aggravation. 6. Неміс: Unbeabsichtigte Aggravation немесе Unbewusste Aggravation. 7. Бекітілген нұсқасы: – 8. Қолдану саласы: Медицина 9. Заңнамадағы қолданысы: – 10. Ұсыныстар: аталған терминнің бекітілген нұсқасы, заңнамадағы қолданысы ұшыраспады. Сараптама қорытындысы жан-жақты қарастыра келе, ұсынушы тараптың "ойламай аггравациялау" термині дефиницияны толық ашпайды. Бекітуге "бейсаналы аггравация" ұсынылады. | +9 |
| 3. | агрессивный (пародонтит) | озбыр (пародонтит), агрессивті парадонтит | агрессивный (пародонтит)озбыр (пародонтит), агрессивті парадонтитДефинициясы1. Озбыр (пародонтит), агрессивті (парадонтит) – пародонт тіндерінің қабыну ауруы, ол жоғары агрессивтілікпен және жылдам прогрессивті ағыммен сипатталады. 2. Этимологиясы: агрессия (лат. agressio) – «шабуыл». 3. Өзбек: agressiv parodontit 4. Түрік: agresif periodontit 5. Ағылшын: aggressive periodontitis 6. Неміс: Aggressive parodontitis 7. Бекітілген нұсқасы: агрессивті заттектер (2021) 8. Қолдану саласы: Медицина 9. Заңнамадағы қолданысы: 1) Қазақстан Республикасы Туризм және спорт министрінің м.а. 2026 жылғы 13 ақпандағы № 32 бұйрығы. ... агрессивті қысым, қарсы шабуылдар, позициялық ойын ... 2) Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрінің 2020 жылғы 22 желтоқсандағы № ҚР ДСМ-313/2020 бұйрығы. ... созылмалы агрессивті гепатит ... 3) Қазақстан Республикасы Туризм және спорт министрінің 2025 жылғы 14 шiлдедегi № 129 бұйрығы. ... агрессивті шығуға жауап ... 4) Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрінің 2023 жылғы 9 қаңтардағы № 4 бұйрығы. ... Агрессивті науқастарды қадағалап-қараудың ... 10. Ұсыныстар: 1. ұсынылған "озбыр" сөзі - сын есім, терминдік сипатқа ие бола алмайды; 2. тілімізде "озбыр" сөзі адамның мінез-құлқына байланысты қолданылатын сөз (Озбыр адам - зорлық көрсетуші, жәбірлеуші (адам)). Медицина саласындағы терминдік тіркестерде "агрессивті" түрінде берілген. Сол себепті "озбыр" сөзін алып тастау немесе "парадонтит" терминімен тіркестіру арқылы "агрессивті парадонтит" деп бекіту ұсынылады. | +5 |
| 4. | анальная инконтиненция | анустың ұстай алмауы, артқы өтістің ұстамауы, анустың әлсіздігі, анал инконтиненциясы, аналды инконтиненция | анальная инконтиненцияанустың ұстай алмауы, артқы өтістің ұстамауы, анустың әлсіздігі, анал инконтиненциясы, аналды инконтиненцияДефинициясы1. Артқы өтістің ұстамауы – тоқ ішектегі нәжісті ерікті ұстаудың ішінара немесе толық бұзылуы, науқастың дәрет алу әрекетін басқара алмауымен сипатталатын бұзылыс. 2. Этимологиясы: анус (лат. anus (annus) – «сақина, шеңбер, анус»; инконтиненция (лат. incontinentem) – "шектелмеген, ұстамайтын, өзін ұстамайтын". 3. Өзбек: anal inkontinentsiya/najas tutolmaslik 4. Түрік: anal inkontinans-gaita inkontinansı 5. Ағылшын: anal incontinence/fecal incontinence 6. Неміс: Anale Inkontinenz (Stuhlinkontinenz) 7. Бекітілген нұсқасы: – 8. Қолдану саласы: Медицина 9. Заңнамадағы қолданысы: 1) Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрінің 2025 жылғы 17 ақпандағы № 9 бұйрығы. ... Артқы өтіс арнасының қатерлі ісігі ... 2) Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрінің 2023 жылғы 7 маусымдағы № 106 бұйрығы. ... Тік ішектің, артқы өтістің жəне артқы өтіс өзегінің жоғарыда ... 3) Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрінің м.а. 2025 жылғы 6 қарашадағы № 138 бұйрығы. ... Аналдық [артқы өтістің] іріңдік ... 4) Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрінің 2024 жылғы 5 сәуірдегі № 12 бұйрығы. ... айналшықтың [анустың] және айналшық каналының жоғарыда көрсетілген ... 5) Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрінің 2023 жылғы 20 наурыздағы № 41 бұйрығы. ... Артқы өтіс жолын кесудің басқа түрлері ... 10. Ұсыныстар: сараптама қорытындысы ұсынушы тараптың терминдерінің ішінен (анустың ұстай алмауы, артқы өтістің ұстамауы, анустың әлсіздігі, анал инконтиненциясы, аналды инконтиненция) дефиницияға сәйкес келетін "артқы өтістің ұстамауы" терминін бекітуге ұсынады. | +5 |
| 5. | антидот | антидот, уқайтарғы (2005) | антидотантидот, уқайтарғы (2005)Дефинициясы1. Антидот, уқайтарғы – ағзаға түскен уды немесе токсинді залалсыздандыруға қабілетті, оның зиянды әсерін болдырмайтын немесе айтарлықтай әлсірететін дәрі. 2. Этимологиясы: антидот (еж. грек. ἀντίδοτον) – "қарсы берілген". 3. Өзбек: antidot/ziddizahar) 4. Түрік: antidot/panzehir 5. Ағылшын: antidote 6. Неміс: Antidot/Gegengift 7. Бекітілген нұсқасы: уқайтарғы (2005), гомеопатиялық антидот (2021) 8. Қолдану саласы: Медицина 9. Заңнамадағы қолданысы: 1) Қазақстан Республикасының 2020 жылғы 7 шiлдедегi № 360-VI ҚРЗ Кодексі. ... химиялық заттардың (вакциналардың, антидоттардың) әсерінің ... 2) Қазақстан Республикасының Заңы 1999 жылғы 24 маусым N 398-I. ... медициналық антидоттар мен емдеу құралдары ... 3) Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2019 жылғы 30 қыркүйектегі № 721 қаулысы. ... биологиялық және химиялық заттардың (вакциналар, антидоттар) әсерінің ... 4) Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2010 жылғы 25 ақпандағы № 123 Қаулысы. ... Овсюген экстра, э.к. (феноксапропп-пэтил+антидот) ... 5) Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрінің 2019 жылғы 30 мамырдағы № 291 бұйрығы. ... бос ыдыстарды уқайтарғыштармен өңдеу ... 10. Ұсыныстар: заңнамалық құжаттарда "антидот" термині белсенді қолданылған. Бұрын бекітілген, дефиницияға толық сәйкес келіп тұрған "уқайтарғы" термині қолданысқа түспеген деуге болады. Сол себепті "антидот" терминін бекітуді немесе "уқайтарғы" терминін қалдыруды мамандармен талқылау ұсынылады. | +11 |
| 6. | аортокоронарное шунтирование | коронарлық артерияны шунттау | аортокоронарное шунтированиекоронарлық артерияны шунттауДефинициясы1. Коронарлық артерияны шунттау – жүрек бұлшықетіне қан жеткізетін тамырлар тарылған немесе бітелген кезде жасалатын операция. 2. Этимологиясы: коронарлық (лат. corona) – "тәж", "шеңбер"; артерия (грек. ἀρτηρία (artería) – "күре тамыр"; шунт (ағылш. shunt) – "айналма жолға бұру", "бұрып жіберу". 3. Өзбек: Koronar arteriyani shuntlash 4. Түрік: koroner arter baypas ameliyatı 5. Ағылшын: Coronary artery bypass grafting 6. Неміс: Koronare Bypass-Operation 7. Бекітілген нұсқасы: коронароангиопластика (2017) 8. Қолдану саласы: Медицина 9. Заңнамадағы қолданысы: 1) Қазақстан Республикасының Заңы 2025 жылғы 9 қаңтардағы № 152-VIII ҚРЗ. ... коронарлық стенттер ... 2) Қазақстан Республикасының Заңы 2025 жылғы 14 шiлдедегi № 206-VIII ҚРЗ. ... артериялық гипертонияны, жүректің ишемиялық ауруын ... 3) Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2008 жылғы 24 қазандағы N 983 Қаулысы. ... шунттаушы реактор салуға ... 10. Ұсыныстар: терминге берілген дефиницияны, бекітілген терминдерді, басқа тілдегі аудармаларын ескере келе, "коронарлық артерияны шунттау" терминін бекітуді ұсынамыз. | +7 |
| 7. | ассоциированные клинические состояния | ассоцирленген клиникалық жағдайлар, аралас клиникалық жағдайлар | ассоциированные клинические состоянияассоцирленген клиникалық жағдайлар, аралас клиникалық жағдайларДефинициясы1. Ассоцирленген клиникалық жағдайлар, аралас клиникалық жағдайлар – белгілі бір негізгі аурумен патогенетикалық, этиологиялық немесе статистикалық тұрғыдан байланысты, сол аурудың ағымында немесе нәтижесінде дамитын қатар жүретін патологиялық жағдай. 2. Этимологиясы: ассоцирленген (лат. associatio) – "біріктіру", "қосу", "байланыстыру"; клиникалық (грек. klinikē (τέχνη) – "науқастың төсегі жанындағы (емдеу өнері)". 3. Өзбек: assotsiatsiyalangan klinik holatlar 4. Түрік: ilişkili klinik durumlar 5. Ағылшын: аssociated clinical conditions 6. Неміс: Assoziierte klinische Zustände 7. Бекітілген нұсқасы: клиникалық өлім (2023) 8. Қолдану саласы: Медицина 9. Заңнамадағы қолданысы: 1) Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрінің 2022 жылғы 24 наурыздағы № ҚР- ДСМ-27 бұйрығы. ... Ересектердің Т-жасушалы лейкозы/лейкемиясы (HTLV-1-ассоцирленген) ... 2) Қазақстан Республикасының Заңы 2018 жылғы 28 желтоқсандағы № 208-VІ ҚРЗ ... клиникалық мамандыққа және оларды клиникалық практикаға ... 3) Қазақстан Республикасының Заңы 2020 жылғы 7 шiлдедегi № 361-VI ҚРЗ ... клиникалық зерттеулер жүргiзу ... 10. Ұсыныстар: басқа тілдегі аудармаларына назар аудара отырып, "ассоцирленген клиникалық жағдайлар" терминін бекітуді ұсынамыз. | +3 |
| 8. | биопотенциалы фоновые | салдарлық биоқарымдар, салдарлық биопотенциялар, фондық биопотенциалдар | биопотенциалы фоновыесалдарлық биоқарымдар, салдарлық биопотенциялар, фондық биопотенциалдарДефинициясы1. Салдарлық биоқарымдар, салдарлық биопотенциялар, фондық биопотенциалдар – ағзаның тыныштық күйінде немесе айқын сыртқы тітіркендіргішсіз тіркелетін, тұрақты не баяу өзгеретін базалық биоэлектрлік белсенділік. 2. Этимологиясы: биопотенциа (грек. bios (βίος) – "өмір", (латын. potentia) – "күш", "қуат", "мүмкіндік", "қабілет". 3. Өзбек: fon biopotensiallari 4. Түрік: arka plan biyopotansiyeller 5. Ағылшын: background biopotentials 6. Неміс: Biopotenziale im Hintergrund 7. Бекітілген нұсқасы: – 8. Қолдану саласы: Медицина 9. Заңнамадағы қолданысы: 1) Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысы 2002 жылғы 3 қаңтар N 1 ... себеп-салдарлық байланысты ... 2) Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2017 жылғы 1 шілдедегі № 409 қаулысы ... Мемлекеттік Елтаңбасының фондық бейнесі салынған ... 3) Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2015 жылғы 3 сәуірдегі № 196 қаулысы ... фондық экологиялық зерттеулерді ұйымдастыру ... 10. Ұсыныстар: терминге берілген дефиниция мен басқа тілдердегі аудармаларын ескере отырып, "фондық биопотенциалдар" терминін бекітуді ұсынамыз. | +10 |
| 9. | бледность | қуқылдану, бозғылт, бозару, қуаңқылық | бледностьқуқылдану, бозғылт, бозару, қуаңқылықДефинициясы1. Қуқылдану, бозғылт, бозару, қуаңқылық – тері немесе шырышты қабат түсінің қалыптыдан ашық, сарғыш немесе сұрғылт реңкке ауысуы; қан айналымының немесе гемоглобин деңгейінің төмендігінен пайда болуы мүмкін. 2. Этимологиясы: – 3. Өзбек: oqarish 4. Түрік: solgunlaşma 5. Ағылшын: paleness 6. Неміс: Rötung, Blässe 7. Бекітілген нұсқасы: – 8. Қолдану саласы: Медицина 9. Заңнамадағы қолданысы: Қазақстан Республикасының 2004 жылғы 3 ақпандағы N 525 Заңы ... бозғылт-қызыл сүректi ... Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2010 жылғы 19 қарашадағы N 1219 Қаулысы ... терінің түссізденуі/бозаруы ... Еуразиялық экономикалық комиссия Кеңесінің 2020 жылғы 4 қыркүйектегі № 67 шешімі ... терінің бозаруына биоанализ ... Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрінің 2022 жылғы 18 мамырдағы № 355 бұйрығы ... бозаруы ... 10. Ұсыныстар: терминге берілген анықтаманы негізге ала отырып, "бозару" нұсқасын бекітуді ұсынамыз. | +12 |
| 10. | блокада, блокатор | тежегіш, бөгегіш, тоқтатқыш, бөгеме | блокада, блокатортежегіш, бөгегіш, тоқтатқыш, бөгемеДефинициясы1. Тежегіш, бөгегіш, тоқтатқыш, бөгеме – белгілі бір жүйке импульсінің, физиологиялық өткізгіштіктің немесе рецепторлық әсердің уақытша не тұрақты түрде бөгелуі немесе тежелуі. 2. Этимологиясы: – 3. Өзбек: tormoz, to‘siq, to‘xtatgich 4. Түрік: fren, engelleyici, duraklatıcı 5. Ағылшын: brake, stop, obstacle 6. Неміс: Hemmer, Blocker, Stopper 7. Бекітілген нұсқасы: гидратқа қарсы тежегіштер (2024), дірілтоқтатқыш (2019), Блокада, қоршау (тарих) (1971) 8. Қолдану саласы: Медицина 9. Заңнамадағы қолданысы: 1) Қазақстан Республикасы Өнеркәсіп және құрылыс министрінің м.а. 2026 жылғы 14 қаңтардағы № 10 бұйрығы ... Жоғары жиілікті бөгегіш ... 2) Қазақстан Республикасы Өнеркәсіп және құрылыс министрінің 2026 жылғы 6 сәуірдегі № 148 бұйрығы ... Жоғары жиілікті бөгегіш ... 3) Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2014 жылғы 30 мамырдағы № 582 қаулысы. ... тежегіш жүйені, гидротіркеуді салу және айдау ... 4) Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2023 жылғы 21 қыркүйектегі № 821 қаулысы. ... от бөгегішпен жабдықталған ... 5) Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысы 2001 жылғы 26 желтоқсан N 1707. ... Тоқтатқыш бөлшектерінің Р4-080 ж-м 50 жинақтауышы ... 10. Ұсыныстар: заңнамадағы қолданысын, басқа тілдердегі аудармасын, анықтамасын ескере келіп, "бөгегіш" нұсқасын бекітуді ұсынамыз. | +7 |
| 11. | бляшка | бляшка, түйінше, түймедақ, түйіндақ, түйіртпек (2005), түйін (2024) | бляшкабляшка, түйінше, түймедақ, түйіндақ, түйіртпек (2005), түйін (2024)Дефинициясы1. Бляшка, түйінше, түймедақ, түйіндақ, түйіртпек, түйін – шырышты қабатта, теріде немесе қан тамырлары қабырғасында шектелген, көтеріңкі орналасқан, тығыз немесе инфильтративті түзіліс түрінде байқалатын патологиялық өзгеріс. 2. Этимологиясы: – 3. Өзбек: blyashka, tuguncha, tuganak, tuguncha, tuguncha 4. Түрік: plak, düğüm, papatya, düğüm, düğüm, düğüm 5. Ағылшын: plaque, nodule, chamomile, nodule, knot 6. Неміс: Plaque, Knoten, Kamille, Knoten, Knoten, Knoten, Knoten 7. Бекітілген нұсқасы: түйіртпек (2005) 8. Қолдану саласы: Медицина 9. Заңнамадағы қолданысы: 1) Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрінің 2024 жылғы 24 шілдедегі № 257 бұйрығы. ... Бляшка-құраушы ... 2) Қазақстан Республикасының Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросы Басшысының 2026 жылғы 22 қаңтардағы № 5 бұйрығы ... түйіншектеу құралдарының ... 3) Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2025 жылғы 14 мамырдағы № 339 қаулысы. ... түйіртпектелуімен жүреді ... 4) Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрінің 2026 жылғы 30 наурыздағы № 106 бұйрығы ... Дәрілік түймедақ ... 10. Ұсыныстар: терминге берілген анықтамаға, заң мәтіндеріндегі қолданысына сүйене отырып, "түйіртпек" нұсқасын бекітуді ұсынамыз. | +10 |
| 12. | бронхиальная астма | бронхты астма, бронхылық демікпе, бронхтық демікпе, бронх демікпесі (2017) | бронхиальная астмабронхты астма, бронхылық демікпе, бронхтық демікпе, бронх демікпесі (2017)Дефинициясы1. Бронхты астма, бронхылық демікпе, бронхтық демікпе, бронх демікпесі – иммундық-қабынулық механизмдерге негізделген, бронх қабырғасының ісінуі, тегіс бұлшықеттерінің түйілуі және шырыштың артық бөлінуі нәтижесінде тыныс жолдарының уақытша тарылуымен өтетін созылмалы ауру. 2. Этимологиясы: бронхы (грек. βρόγχος (brónkhos) – "кеңірдек", "тыныс жолы"; астма (грек. ἆσθμα (ásthma) – "ентігу", "тыныстың тарылуы", "тұншығу". 3. Өзбек: bronxial astma 4. Түрік: bronşiyal astım 5. Ағылшын: bronchial asthma 6. Неміс: Asthma bronchiale 7. Бекітілген нұсқасы: балалар бронх демікпесі (2019) 8. Қолдану саласы: Медицина 9. Заңнамадағы қолданысы: 1) Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрінің 2026 жылғы 3 сәуірдегі № 120 бұйрығы ... кәсіптік астма және басқа да аурулар ... 2) Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрінің 2020 жылғы 6 қарашадағы № ҚР ДСМ-185/2020 бұйрығы ... демікпесі - ауыр нысан; бронхоэктатикалық ауру ... 3) Астана қаласы мәслихатының 2025 жылғы 26 желтоқсандағы № 373/48 шешімі ... Бронх демікпесі Диспансерлік есепте тұрған азаматтардың барлық санаттары Жеке көтералмау ... 4) Еуразиялық экономикалық комиссия алқасының 2020 жылғы 14 қаңтардағы № 1 ұсынымы ... бронх демікпесін және ересектерде өкпенің созылмалы обструкциялық ауруын емдеу ... 10. Ұсыныстар: басқа тілдердегі аудармаларын, заңнама мәтіндеріндегі қолданысын, бекітілген терминдерді ескере отырып, бекітілген "бронх демікпесі" нұсқасын қалдыруды ұсынамыз. | +12 |
| 13. | бронхоэктатическая болезнь | бронхоэктатикалық ауру, бронх кеңеюі, бронхэктазиялық ауру, бронхэктаздық ауру | бронхоэктатическая болезньбронхоэктатикалық ауру, бронх кеңеюі, бронхэктазиялық ауру, бронхэктаздық ауруДефинициясы1. Бронхоэктаздық ауру, бронх кеңеюі, бронхэктазиялық ауру, бронхэктаздық ауру – бронх қабырғасының қабыну-деструктивтік өзгерістері салдарынан олардың тұрақты, қайтымсыз кеңеюімен сипатталатын, іріңді қақырықтың бөлінуі, созылмалы жөтел және тыныс жеткіліксіздігімен өтетін өкпенің созылмалы ауруы. 2. Этимологиясы: бронх (грек. βρόγχος (brónkhos) – "кеңірдек", "тамақ", "тыныс жолы"; эктаз (гр. ἔκτασις (éktasis) – "кеңею", "созылу". 3. Өзбек: bronxoektatik kasallik 4. Түрік: bronşektatik hastalık 5. Ағылшын: bronchiectatic disease 6. Неміс: Bronchiektasen 7. Бекітілген нұсқасы: бронхтар (2023) 8. Қолдану саласы: Медицина 9. Заңнамадағы қолданысы: 1) Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрінің 2022 жылғы 23 ақпандағы № ҚР ДСМ-17 бұйрығы. ... Бронхоэктатикалық ауру ... 2) Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрінің 2020 жылғы 6 қарашадағы № ҚР ДСМ-185/2020 бұйрығы. ... бронхоэктатикалық ауру - ауыр, гормонға тәуелді нысан ... 3) Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрінің 2025 жылғы 17 ақпандағы № 9 бұйрығы. ... бронхылар туберкулезі ... 4) Қазақстан Республикасы Көлік министрінің м.а. 2026 жылғы 4 ақпандағы № 35 бұйрығы ... бронх демікпесінің ұстамаларын басу үшін ... 5) Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрінің 2026 жылғы 6 қаңтардағы № 2 бұйрығы ... бронхоскопия кабинеттері ... 10. Ұсыныстар: терминге берілген анықтаманы, басқа тілдегі аудармаларын, заңнама мәтініндегі қолданысын ескере отырып, "бронхоэктатикалық ауру" нұсқасын бекітуді ұсынамыз. | +7 |
| 14. | вегетация | өсінді, өсіп өну, вегетация (2017) | вегетацияөсінді, өсіп өну, вегетация (2017)Дефинициясы1. Өсінді, өсіп өну, вегетация – организмнің (көбінесе өсімдіктің) өсуі мен дамуын қамтамасыз ететін тіршілік әрекеттерінің жиынтығы. 2. Этимологиясы: вегетация (латын. vegetare) – "жандандыру", "тірілту", "күш беру". 3. Өзбек: o‘sish, vegetatsiya 4. Түрік: bitkileşme 5. Ағылшын: growth, vegetation 6. Неміс: Vegetation 7. Бекітілген нұсқасы: вегетация (2017) 8. Қолдану саласы: Медицина 9. Заңнамадағы қолданысы: 1) Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрінің м.а. 2026 жылғы 27 қаңтардағы № 34 бұйрығы ... вегетациялық кезең ... 2) Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрінің м.а. 2025 жылғы 15 сәуірдегі № 108 бұйрығы ... вегетация кезеңінде ... 3) Қазақстан Республикасы Су ресурстары және ирригация министрінің м.а. 2025 жылғы 26 желтоқсандағы № 334-НҚ бұйрығы ... осы вегетациялық кезең ішінде ... 4) Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2021 жылғы 23 желтоқсандағы № 923 қаулысы. ... кадрлардың өсіп-өнуіне қол жеткізіледі ... 5) Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2009 жылғы 17 шілдедегі N 1087 Қаулысы. ... жасыл желектердің өсіп-өнуіне әсер ететін топырақтың құрамы қатты бұзылған ... 6) Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2005 жылғы 25 наурыздағы N 267 Қаулысы. ... бірқалыпты өсіп-өну деңгейіне дейiн қалпына келтіру ... 10. Ұсыныстар: терминге берілген анықтаманы негізге ала отырып, қазақ тіліндегі "өсіп өну" нұсқасын бекітуді ұсынамыз. | +7 |
| 15. | венозное давление | венозды қысым, веналық қысым | венозное давлениевенозды қысым, веналық қысымДефинициясы1. Венозды қысым, веналық қысым – көктамырлардағы қанның тамыр қабырғасына түсіретін қысымы. Бұл қысым жүрекке қайтып келетін веналық қан ағысының деңгейін және жүректің оң жүрекшесіне қанның толуын сипаттайды. 2. Этимологиясы: вена (латын. vena) – "көктамыр", "қан тамыры". 3. Өзбек: venoz bosim 4. Түрік: venik basınç 5. Ағылшын: venous pressure 6. Неміс: Venöser Druck 7. Бекітілген нұсқасы: ұңғытүп қысымы (2025), веналық жетіспеушілік (2024) 8. Қолдану саласы: Медицина 9. Заңнамадағы қолданысы: 1) Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрінің 2026 жылғы 24 ақпандағы № 18 бұйрығы ... Венозды қанды, қан плазмасын алу ... 2) Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрінің 2025 жылғы 9 қыркүйектегі № 90 бұйрығы ... веноздық қанды ... 3) Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрінің 2025 жылғы 21 шiлдедегi № 476 бұйрығы ... Педиатриялық орталық веноздық катетер ... 4) Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2007 жылғы 25 желтоқсандағы N 1283 Қаулысы. ... Қысымды деңгейлестірушілер ... 5) Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2005 жылғы 26 тамыздағы N 884 Қаулысы. ... Iшкi валюта рыногына көрсетiлген қысым ... 10. Ұсыныстар: бекітілген терминдерді, басқа тілдегі аудармаларды, анықтаманы ескере отырып, "веналық қысым" нұсқасын бекітуді ұсынамыз. | +11 |
ТЕК ТЕРМИНКОМ МҮШЕЛЕРІ ҒАНА ДАУЫС БЕРЕ АЛАДЫ! Республикалық терминология комиссиясының 2026 жылғы 1-отырысында бекітілетін терминдері (жаратылыстану-математика бағыты)
| № | САЛАСЫ | ТЕРМИН САНЫ | РЕТТІК САНЫ |
| 1 | Дене тәрбиесі және спорт саласының терминдері (Спортмастер) | 427 | 1-427 |
| # | Вариант на русском | Казахский вариант | Рейтинг | |
|---|---|---|---|---|
| 1. | автониппель | автоемік | автониппельавтоемікДефинициясы1. Автоемік – спорттық техникалар мен жабдықтардың (велосипед, автокөлік шинасы, кейбір спорттық доптар) камераларына ауа жіберуге арналған әмбебап, қысымды жақсы ұстайтын клапан түрі. 2. Этимологиясы: авто (көне грек. αὐτός) – "өзі". 3. Өзбек: avtomobil shinalari nipeli 4. Түрік: araba lastik supabı 5. Ағылшын: car tire valve 6. Неміс: Autoreifenventil 7. Бекітілген нұсқасы: автотартқыш (2024) 8. Қолдану саласы: Жеңіл және тоқыма өнеркәсібі, Дене тәрбиесі және спорт, Электроника, радиотехника және байланыс 9. Заңнамадағы қолданысы: 1) Қазақстан Республикасының Заңы 2020 жылғы 26 маусымдағы № 348-VI ҚРЗ ... халықаралық автомобиль ... 2) Қазақстан Республикасының Заңы 2016 жылғы 24 ақпандағы № 461-V ҚРЗ ... ниппельді қосынды нақышты ... 3) Қазақстан Республикасының Заңы 2016 жылғы 24 ақпандағы № 461-V ҚРЗ ... сым мен ниппельдер ... 10. Ұсыныстар: жоғарыда берілген деректер (аударма, түсіндірме, заңнамадағы қолданысы) басшылыққа алынып, «автоемік» нұсқасы ұсынылады. | -5 |
| 2. | аргинин | аргинин | аргининаргининДефинициясы1. Аргинин – азот оксидінің түзілуін стимуляциялау арқылы қан айналымын және бұлшықет жұмысын қолдауға бағытталған спорттық қоспаларда қолданылатын амин қышқылы. 2. Этимологиясы: аргинин (гр. ἀργός) – "жылтыр", "ақ". 3. Өзбек: arginin 4. Түрік: arjinin 5. Ағылшын: arginine 6. Неміс: Arginin 7. Бекітілген нұсқасы: – 8. Қолдану саласы: Дене тәрбиесі және спорт 9. Заңнамадағы қолданысы: 1) Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрінің 2020 жылғы 9 қарашадағы № 612 бұйрығы ... Триптофан, Валин, Аргинин, Аланин ... 2) Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрінің 2019 жылғы 15 шілдедегі № ҚР ДСМ-104 бұйрығы ... Глутаргин, Аргинин ... 3) Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрінің м.а. 2022 жылғы 1 желтоқсандағы № ҚР ДСМ-150 бұйрығы ... Аргинин ... 10. Ұсыныстар: терминнің қолданысы, заңнамада берілуі, басқа тілдердегіа аудармалары басшылыққа алынып, «аргинин» нұсқасы ұсынылады. | +12 |
| 3. | ботинки для конькового хода | конькилік жүріске арналған бәтеңке | ботинки для конькового ходаконькилік жүріске арналған бәтеңкеДефинициясы1. Конькилік жүріске арналған бәтеңке – скейтинг техникасындағы итеріліс пен тұрақтылықты арттыру үшін жасалған қатты табанды және жоғары бүйірлік қолдауы бар арнайы шаңғы аяқ киімі. 2. Этимологиясы: коньки (көне слав. конёк) – "ат". 3. Өзбек: konki uchish etiklari 4. Түрік: kayak pateni botları 5. Ағылшын: skate ski boots 6. Неміс: Schlittschuhe 7. Бекітілген нұсқасы: жүрісжолының аяқталуы (2022), шаңғы бәтеңкесi (2019), гравитациялық бәтеңкелер (2019) 8. Қолдану саласы: Дене тәрбиесі және спорт, Әскери іс, Ауыл шаруашылығы 9. Заңнамадағы қолданысы: 1) Қазақстан Республикасының 2004 жылғы 3 ақпандағы N 525 Заңы ... доңғалақты конькилер ... 2) Қазақстан Республикасының Заңы 2016 жылғы 24 ақпандағы № 461-V ҚРЗ ... бекiтiлген конькилерi бар ... 3) Қазақстан Республикасының 2010 жылғы 3 қарашадағы № 346-IV Заңы ... конькилер ... 10. Ұсыныстар: жоғарыда берілген деректер басшылыққа алынып, «конькилік жүріске арналған бәтеңке» нұсқасы ұсынылады. | -1 |
| 4. | ботинки забродные | өткел бәтеңкесі | ботинки забродныеөткел бәтеңкесіДефинициясы1. Өткел бәтеңкесі – су айдындарының таяз бөліктерінде жүруге арналған, су өткізбейтін не тез құрғайтын материалдан жасалған, табаны таймайтын, арнайы забродтық костюммен бірге қолданылатын берік аяқ киім. 2. Этимологиясы: ботинка (фр. botte) – "етік". 3. Өзбек: suvga kirish etiklari 4. Түрік: su geçiş botu 5. Ағылшын: wading boots 6. Неміс: Watstiefel 7. Бекітілген нұсқасы: шаңғы бәтеңкесi (2019), өткел (2021) 8. Қолдану саласы: Көлік және қатынас жолдары, Дене тәрбиесі және спорт, Әскери іс 9. Заңнамадағы қолданысы: 1) Атырау облысы Атырау қалалық мәслихатының 2011 жылғы 12 мамырдағы N 281 және Атырау қалалық әкімдігінің 2011 жылғы 10 мамырдағы N 708 бірлескен шешімі мен қаулысы ... № 1 өткелге ... 2) Қазақстан Республикасының 2008 жылғы 4 шілдедегі N 55-IV Заңы ... Теміржол өткелдерінен ... 3) Қазақстан Республикасының Заңы 2016 жылғы 24 ақпандағы № 461-V ҚРЗ ... шаңғы бәтеңкелері ... 10. Ұсыныстар: жоғарыда берілген деректерді (қолданысын, аудармаларын) басшылыққа ала отырып, «өткел бәтеңкесі» нұсқасын ұсынамыз. | +7 |
| 5. | бриджи | бриджи | бриджибриджиДефинициясы1. Бриджи – спортта тізеге дейін немесе сәл төмен түсетін, қозғалыс еркіндігін қамтамасыз ететін, жеңіл әрі созылмалы матадан тігілген қысқа спорттық шалбар түрі. 2. Этимологиясы: бриджи (ағыл. breeches) – "тізеге дейінгі шалбар". 3. Өзбек: bridjilar 4. Түрік: briç 5. Ағылшын: breeches 6. Неміс: Reithosen 7. Бекітілген нұсқасы: – 8. Қолдану саласы: Жеңіл және тоқыма өнеркәсібі, Дене тәрбиесі және спорт 9. Заңнамадағы қолданысы: 1) Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2018 жылғы 21 шілдедегі № 441 қаулысы ... бриджилер және шолақ шалбарлар ... 2) Қазақстан Республикасының Заңы 2016 жылғы 24 ақпандағы № 461-V ҚРЗ ... бриджилер және шолақ шалбарлар ... 3) Қазақстан Республикасының Заңы 2025 жылғы 9 қаңтардағы № 152-VIII ҚРЗ ... шалбарлар және бриджи ... 10. Ұсыныстар: сөздің өзбек, түрік, ағылшын және неміс тілдеріндегі аудармаларын ескере отырып, қазақ тілінде «бриджи» нұсқасы ұсынылады. | +11 |
| 6. | брюки вратарские | қақпашы шалбары | брюки вратарскиеқақпашы шалбарыДефинициясы1. Қақпашы шалбары – қақпашыларға арналған, соққылардан, құлаудан және сырғанаудан қорғау үшін арнайы жұмсартылған төсемдері бар, серпімді әрі берік материалдан жасалған спорттық шалбар. 2. Этимологиясы: брюки (фр, "bragues", көне герм."brōka") – "шалбар", "аяққа киілетін киім". 3. Өзбек: darvozabon shimlari 4. Түрік: kaleci pantolonu 5. Ағылшын: goalkeeper pants 6. Неміс: Torwart-Hose 7. Бекітілген нұсқасы: голкипер;қақпашы (2019), кеңбалақ шалбар (индустрия) (2015) 8. Қолдану саласы: Жеңіл және тоқыма өнеркәсібі, Дене тәрбиесі және спорт, Әскери іс 9. Заңнамадағы қолданысы: 1) Қазақстан Республикасы Туризм және спорт министрінің 2025 жылғы 9 маусымдағы № 82 бұйрығы ... Қақпашыға арналған свитер ... 2) Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрінің 2025 жылғы 16 шiлдедегi № 524 қбпү бұйрығы ... Қақпашы киім нысаны ... 3) Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрінің 2015 жылғы 19 наурыздағы № 7-1/247 бұйрығы. ... Шалбары бар парадтық китель ... 4) Қазақстан Республикасының 2004 жылғы 3 ақпандағы N 525 Заңы ... төменгi бөлiгiне арналған және шалбар ... 10. Ұсыныстар: өзбек, түрік, ағылшын және неміс тілдеріндегі аудармалары мен заңнамадағы қолданысы ескеріліп, «қақпашы шалбары» нұсқасы ұсынылады. | +12 |
| 7. | брюки-шорты | шорт-шалбар | брюки-шортышорт-шалбарДефинициясы1. Шорт-шалбар – спортта қолданылатын, тізеден жоғары немесе тізе деңгейінде аяқты еркін қозғалтуға мүмкіндік беретін қысқа шалбар, көбінесе жеңіл және серпімді матадан тігілген, жаттығу немесе жарыс кезінде қозғалысқа икемділік беретін спорттық киім. 2. Этимологиясы: брюки (фр. "bragues", көне герм. "brōka") – "шалбар"; шорт (ескі ағылш. sceort) – "қысқа". 3. Өзбек: short-shim 4. Түрік: şort-pantolon 5. Ағылшын: shorts-pants 6. Неміс: Shorts-Hose 7. Бекітілген нұсқасы: кеңбалақ шалбар (индустрия) (2015) 8. Қолдану саласы: Жеңіл және тоқыма өнеркәсібі, Дене тәрбиесі және спорт, Әскери іс 9. Заңнамадағы қолданысы: 1) Қазақстан Республикасының 2004 жылғы 3 ақпандағы N 525 Заңы ... юбка-шалбар ... 2) Қазақстан Республикасының Заңы 2016 жылғы 24 ақпандағы № 461-V ҚРЗ ... пиджактар, блайзерлер, шалбарлар, көкірекшесі ... 3) Қазақстан Республикасының Заңы 2025 жылғы 9 қаңтардағы № 152-VIII ҚРЗ ... шалбарлар және бриджи ... 10. Ұсыныстар: жоғарыда берілген деректерді басшылыққа ала отырып, тура аударманың орнына жеңіл және тоқыма өнеркәсібінде қолданысқа ие "келтекей" сөзі ұсынылады. | +10 |
| 8. | булава гимнастическая | гимнастикалық ұршық | булава гимнастическаягимнастикалық ұршықДефинициясы1. Гимнастикалық ұршық– көркем гимнастикада жұппен орындалатын техникалық және көрсетілімдік элементтерге арналған арнайы спорттық снаряд. 2. Этимологиясы: гимнастика (гр. γυμναστική) – "жаттығу өнері", "денені жаттықтыру". 3. Өзбек: gimnastik tayoqcha (bułava) 4. Түрік: ritmik jimnastik topuzu 5. Ағылшын: rhythmic gymnastics club 6. Неміс: Gymnastikkeule 7. Бекітілген нұсқасы: гимнастика (2019), ат үстіндегі гимнастика (2022), ұршық тәрізді (2017) 8. Қолдану саласы: Дене тәрбиесі және спорт, Мәдениет және өнер 9. Заңнамадағы қолданысы: 1) Қазақстан Республикасының 2007 жылғы 21 шілдедегі N 306 Заңы ... гимнастикалық снарядтарды ... 2) Қазақстан Республикасының 2010 жылғы 3 қарашадағы № 346-IV Заңы ... гимнастика жабдықтары ... 3) Қазақстан Республикасының 2009 жылғы 7 желтоқсандағы N 220-IV Заңы ... Гимнастика (FIG) ... 10. Ұсыныстар: өзбек, түрік, ағылшын және неміс тілдеріндегі аудармалары ескеріліп, "гимнастикалық ұршық" нұсқасы ұсынылады. | +10 |
| 9. | валенки | пима, киіз байпақ | валенкипима, киіз байпақДефинициясы1. Пима – қой, сиыр, ешкі, қоян, түйе жүнінің қоспасынан және басқа жануарлардың жүнінен немесе жасанды жүннен басылған жылы киіз етік. Құрғақ қармен жүру үшін пайдаланылады. Пима мен валенкидің айырмашылығы: (валенки) қой жүнін (көбіне табиғи жүн) бу, қысым және ысқылау арқылы біртұтас етіп жасайтын, тігіссіз, киізден дайындалатын дәстүрлі қысқы аяқкиім; пима – жүннен (қой жүні немесе аралас талшықтар) өндірістік киізден тігілетін немесе қалыпқа келтірілетін, табаны бөлек жасалатын, валенкіге ұқсас, бірақ конструкциялық тұрғыда күрделірек қысқы аяқкиім. 2. Этимологиясы: – 3. Өзбек: kiyiz etiklar 4. Түрік: keçe çizmeler 5. Ағылшын: felt boots 6. Неміс: filzstiefel 7. Бекітілген нұсқасы: – 8. Қолдану саласы: Жеңіл және тоқыма өнеркәсібі, Дене тәрбиесі және спорт, Әскери іс 9. Заңнамадағы қолданысы: 1) Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрінің 2025 жылғы 16 шiлдедегi № 524 қбпү бұйрығы ... Табаны резеңке пима ... 2) Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрінің 2025 жылғы 14 мамырдағы № 188 бұйрығы ... Пима ... 3) Қазақстан Республикасы Қаржы министрінің 2025 жылғы 12 наурыздағы № 118 бұйрығы. ... пима, кроссовкалар ... 10. Ұсыныстар: "пима" мен "валенки" бірдей емес, олар ұқсас болады, бірақ технологиясы, материалы және қолданылу аймағы жағынан айырмашылығы бар екі түрлі аяқкиім түрі. Сондықтан берілген дефиницияға сәйкес салалық сөздіктерде берілген "киіз байпақ" нұсқасын бекітуді қолдаймыз. Комиссия мен сала мамандарының пікірі қажет. | +12 |
| 10. | вейвборд | уэйвборд | вейвбордуэйвбордДефинициясы1. Уэйвборд – екі дөңгелекті, буындалған платформадан тұратын, толқын тәрізді қозғалыс арқылы жүретін спорттық тақтай. 2. Этимологиясы: вейвборд (ағылш. wave+board) – "толқын+тақта". 3. Өзбек: veýbord 4. Түрік: wakeboard 5. Ағылшын: wakeboard 6. Неміс: wakeboard 7. Бекітілген нұсқасы: – 8. Қолдану саласы: Дене тәрбиесі және спорт 9. Заңнамадағы қолданысы: – 10. Ұсыныстар: жоғарыда берілген деректер басшылыққа алынып, «уэйвборд» нұсқасы ұсынылады. | +12 |
| 11. | вейдерсы | уэйдерс | вейдерсыуэйдерсДефинициясы1. Уэйдерс – суға кіріп орындалатын балық аулау және су спорты әрекеттерінде денені судан қорғауға арналған су өткізбейтін етік-комбинезон. 2. Этимологиясы: вейдерсы (ағыл. waders) – "су кешу". 3. Өзбек: veyderlar (suv shimlari) 4. Түрік: tulum çizme 5. Ағылшын: waders 6. Неміс: Wathosen 7. Бекітілген нұсқасы: – 8. Қолдану саласы: Дене тәрбиесі және спорт 9. Заңнамадағы қолданысы: 1) Қазақстан Республикасы Экология және табиғи ресурстар министрінің 2023 жылғы 18 сәуірдегі № 126 бұйрығы ... жартылай комбинезоннан тұрады ... 2) Қазақстан Республикасы Туризм және спорт министрінің 2025 жылғы 9 маусымдағы № 82 бұйрығы ... резеңке етік жұп ... 10. Ұсыныстар: жоғарыда берілген деректерді басшылыққа алынып, «уэйдерс» нұсқасы ұсынылады. | +8 |
| 12. | вейксерф | уэйксерф | вейксерфуэйксерфДефинициясы1. Уэйксерф – қайық тудырған толқында арқансыз серфинг жасауға негізделген су спорты. 2. Этимологиясы: вейксерф (ағыл. wake+surf) – "кеменің артынан қалған толқын ізі+толқында жүру". 3. Өзбек: veytsörf 4. Түрік: wakesurf 5. Ағылшын: wakesurf 6. Неміс: wakesurf 7. Бекітілген нұсқасы: кайт серфинг (2019) 8. Қолдану саласы: Су шаруашылығы, Дене тәрбиесі және спорт 9. Заңнамадағы қолданысы: 1) Қазақстан Республикасының 2010 жылғы 3 қарашадағы № 346-IV Заңы ... серфингке арналған тақтайлар ... 2) Қазақстан Республикасының Заңы 2016 жылғы 24 ақпандағы № 461-V ҚРЗ ... серфингке және виндсерфингке ... 3) Қазақстан Республикасының 2004 жылғы 3 ақпандағы N 525 Заңы ... виндсерфингтерге арналған ... 10. Ұсыныстар: терминнің басқа тілдердегі аудармалары, заңнамадағы қолданысы мен қолданылу саласы ескеріле отырып, «уэйксерф» нұсқасы ұсынылады. | +11 |
| 13. | велоботинки | велобәтеңке | велоботинкивелобәтеңкеДефинициясы1. Велобәтеңке – велосипедшіге арналған, педальмен тиімді күш беруді және аяқтың тұрақты бекітілуін қамтамасыз ететін, қатты табанды, арнайы құлып-механизмі (шип) бар спорттық аяқ киім. 2. Этимологиясы: вело (лат. velox) – "жылдам". 3. Өзбек: velobutin / velosiped etiklari 4. Түрік: bisiklet ayakkabısı 5. Ағылшын: cycling shoes 6. Неміс: Fahrradschuhe 7. Бекітілген нұсқасы: шаңғы бәтеңкесi (2019) 8. Қолдану саласы: Дене тәрбиесі және спорт, Әскери іс 9. Заңнамадағы қолданысы: 1) Қазақстан Республикасының Заңы 2019 жылғы 19 сәуірдегі № 248-VІ ҚРЗ. ... былғары бәтеңке жұп ... 2) Қазақстан Республикасының 2004 жылғы 3 ақпандағы N 525 Заңы ... конькилер бекiтiлген бәтеңкелер ... 3) Қазақстан Республикасының Заңы 2025 жылғы 7 наурыздағы № 168-VIII ҚРЗ. ... Бәтеңке, құмға арналған ... 10. Ұсыныстар: жоғарыда берілген деректер басшылыққа алынып, «велобәтеңке» нұсқасы ұсынылады. | +11 |
| 14. | велобриджи | велобриджи | велобридживелобриджиДефинициясы1. Велобриджи – велосипед тебуге арналған, тізеге дейін немесе сәл төмен түсетін, созылмалы және демалатын матадан тігілген, кейде жөргекше жастықшасы (памперсі) бар, ыңғай мен қозғалыс еркіндігін қамтамасыз ететін спорттық қысқа шалбар. 2. Этимологиясы: вело (лат. velox) – "жылдам"; бриджи (ағыл. breeches) – "тізеге дейінгі шалбар". 3. Өзбек: velobridjilar 4. Түрік: bisiklet briçi 5. Ағылшын: cycling breeches 6. Неміс: Rad-Breeches 7. Бекітілген нұсқасы: велотриал (2019) 8. Қолдану саласы: Дене тәрбиесі және спорт, Әскери іс 9. Заңнамадағы қолданысы: 1) Қазақстан Республикасының 2004 жылғы 3 ақпандағы N 525 Заңы. ... бриджи немесе шорты (сулық денежабымдардан басқа) ... 2) Қазақстан Республикасының Заңы 2016 жылғы 24 ақпандағы № 461-V ҚРЗ ... шалбарлар бриджилер және шолақ шалбарлар ... 3) Қазақстан Республикасының 2004 жылғы 3 ақпандағы N 525 Заңы ... көкірекшесі және бауы бар шалбарлар бриджилер ... 10. Ұсыныстар: жоғарыда берілген деректер басшылыққа алынып, «велобриджи» нұсқасы ұсынылады. | +11 |
| 15. | веложилетка | велокеудеше | веложилеткавелокеудешеДефинициясы1. Велокеудеше – велосипедшіге арналған, жеңіл әрі жел өткізбейтін немесе жылы ұстайтын материалдан тігілген, денені қорғап, аэродинамиканы жақсартатын спорттық жеңсіз сырт киім. 2. Этимологиясы: вело (лат. velox) – "жылдам"; жилетка (фр. gilet) – "жеңсіз көйлек". 3. Өзбек: velo jilet 4. Түрік: bisiklet yeleği 5. Ағылшын: cycling vest 6. Неміс: Fahrradweste 7. Бекітілген нұсқасы: велокросс (2019), жарық-сигналды кеудеше (2021) 8. Қолдану саласы: Дене тәрбиесі және спорт, Әскери іс 9. Заңнамадағы қолданысы: 1) Қазақстан Республикасы Туризм және спорт министрінің 2025 жылғы 9 маусымдағы № 82 бұйрығы ... Велокеудеше, дана, адам ... 2) Қазақстан Республикасы Қаржы министрінің 2018 жылғы 12 ақпандағы № 168 бұйрығы. ... сигналдық кеудеше ... 3) Қазақстан Республикасының Заңы 2019 жылғы 19 сәуірдегі № 248-VІ ҚРЗ ... броньды кеудеше ... 10. Ұсыныстар: терминнің аудармасы, дефинициясы мен заңнамадағы қолданысы ескеріліп, «велокеудеше» нұсқасы ұсынылады. | +11 |
ТЕК ТЕРМИНКОМ МҮШЕЛЕРІ ҒАНА ДАУЫС БЕРЕ АЛАДЫ! Республикалық терминология комиссиясының (қоғамдық-гуманитарлық бағыт) 2025 жылғы 5-отырысында бекітілетін терминдері
| № | САЛАСЫ | ТЕРМИН САНЫ | РЕТТІК САНЫ |
| 1 | Археология | 54 | 1-54 |
| 2 | Ұлттық қауіпсіздік комитеті ұсынған терминдер | 59 | 55-113 |
| 3 | ҚР Ұлттық экономика министрлігі ұсынған терминдер | 21 | 114-134 |
| # | Вариант на русском | Казахский вариант | Рейтинг | |
|---|---|---|---|---|
| 1. | атипичный скребок | атипті қырғыш, қалыпсыз қырғыш, қалыптан тыс қырғыш | атипичный скребокатипті қырғыш, қалыпсыз қырғыш, қалыптан тыс қырғышДефинициясы1. Атипті қырғыш, қалыпсыз қырғыш, қалыптан тыс қырғыш – әдеттегі қырғыштардан өзгеше, кез келген түріне ұқсамайтын археологиялық нысан. Шеткі жартастың сынығындай 52+22 мм өлшемді құрал. 2. Этимологиясы: атипті (гр. а+typos) - "жоққа шығару, терістеу" + "бейне, үлгі". 3. Өзбек: atipik qirg'ich 4. Түрік: atipik kazıyıcı 5. Ағылшын: an atypical scraper 6. Неміс: atypischer Schaber 7. Бекітілген нұсқасы: атиптік тергеу жағдайы (2016), қырғыш (2021) 8. Қолдану саласы: Тарих, Іс жүргізу және мұрағат ісі 9. Заңнамадағы қолданысы: Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрінің 2023 жылғы 9 қаңтардағы № 4 бұйрығы. ... атиптік гемолитикалық-уремиялық синдром ... Қазақстан Республикасы Өнеркәсіп және құрылыс министрінің 2023 жылғы 26 желтоқсандағы № 163 бұйрығы... Беттерді тазалау үшін металл шпательдерді, қырғыштарды, щеткаларды қолдану ... 10. Ұсыныстар: "атипті" термині медицина саласында жиі қолданыста. Заңнамалық құжатта да аталған салада қолданысын көрсетіп тұр. Дефинициясына қарай отырып, "қалыпсыз қырғыш" терминін бекіту ұсынылады. Мамандардың пікірі керек. | +5 |
| 2. | бифас с дисковидной пяткой | диск тәрізді шүйделі бифас, табаны диск тәрізді бифас, дөңгелек табанды бифас | бифас с дисковидной пяткойдиск тәрізді шүйделі бифас, табаны диск тәрізді бифас, дөңгелек табанды бифасДефинициясы1. Диск тәрізді шүйделі бифас, табаны диск тәрізді бифас, дөңгелек табанды бифас – төменгі палеолит дәуіріндегі археологиялық ескерткіш (ашель). Бұл – Үндістанда, Құддап орнында табылған ұзындығы 4,5 см құрал. 2. Этимологиясы: диск (гр. δίσκος (дискос) – «дөңгелек табақ»; бифас (фр. biface) – "екі жақты". 3. Өзбек: disk shaklidagi tovonli bifas? 4. Түрік: disk şeklindeki topuk ile çift yüz 5. Ағылшын: biface with a disc-shaped heel 6. Неміс: bifas mit Scheibenfuß 7. Бекітілген нұсқасы: иілгіш диск (2023), желек тәрізді жатыс (2024) 8. Қолдану саласы: Тарих, Іс жүргізу және мұрағат ісі 9. Заңнамадағы қолданысы: Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2016 жылғы 24 мамырдағы № 302 қаулысы. ... жинақтаушы бөлшектер (металл дөңгелекті дискілер, серіппелер) ... Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрінің 2022 жылғы 18 мамырдағы № 355 бұйрығы. ... омыртқааралық дискілердің ауруларын ... 10. Ұсыныстар: заңнамалық құжаттарда "диск" термині кездескенмен, оның ұсынылып отырған терминге еш қатысы жоқ. Мамандардың пікірі қажет. Дегенмен де "дөңгелек табанды бифас" дефиницияға жақын келеді. | +4 |
| 3. | борт (раскопа) | жиек, борт (2018) | борт (раскопа)жиек, борт (2018)Дефинициясы1. Борт (қазба) – стратиграфия (қабатты шөгінді және вулканогендік жыныстардың салыстырмалы геологиялық жасын анықтау, тау жыныстарының қалыңдығын бөлшектеу және т.б. туралы геология бөлімі) мен зерттелетін аумақтың шекараларын бекіту үшін қолданылатын қазба жиегіндегі тік қабырға. 2. Этимологиясы: борт (франц. bord)-"шет, шеті". 3. Өзбек: bort (qazish) 4. Түрік: yan (kazma) 5. Ағылшын: board (excavation) 6. Неміс: bord (Ausgrabung) 7. Бекітілген нұсқасы: жиек, борт (2018) 8. Қолдану саласы: Тарих, Іс жүргізу және мұрағат ісі 9. Заңнамадағы қолданысы: Солтүстік Қазақстан облысы әкімдігінің 2017 жылғы 4 шілдеде № 269 қаулысы. ... жол жиектеріндегі, иірімді учаскелердегі кептіргіш ... Қазақстан Республикасының Заңы 2018 жылғы 8 желтоқсандағы № 198-VІ ҚРЗ. ... Әуе кемелерінің бортында ... 10. Ұсыныстар: дефиницияны қарай отырып, "жиек" терминін бекіту ұсынылады. | +4 |
| 4. | бровка | жал, жарқабақ (1998) | бровкажал, жарқабақ (1998)Дефинициясы1. Жал, жарқабақ – археологиялық ескерткіштің стратиграфиясын жақсырақ бақылау үшін қалдырылған квадраттар немесе үлкен қазба учаскелері арасындағы таза жер жолағы. 2. Этимологиясы: – 3. Өзбек: chekka? 4. Түрік: kenar? 5. Ағылшын: edge? 6. Неміс: Rand? 7. Бекітілген нұсқасы: жарқабақ (1998), атжарыс жолжиегі (2022), қайраң қабақшасы (2024) 8. Қолдану саласы: Тарих, Геология, геодезия және география, Іс жүргізу және мұрағат ісі 9. Заңнамадағы қолданысы: Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрінің Құрылыс және тұрғын үй коммуналдық шаруашылық істері комитеті төрағасының 2018 жылғы 20 сәуірдегі № 88-нқ бұйрығы. ... құлама жарқабақтың тұрақсыз үйінділері ... 10. Ұсыныстар: дефинициясын басшылыққа алсақ, археологиялық ескерткіштің стратиграфиясын жақсырақ бақылау үшін топырақты жал қылып үйген. Олай болса, осы сала бойынша "жал" (археология) деп бекіту ұсынылады. Мамандардың пікірі артық болмайды. | +6 |
| 5. | вотивный топор | ғұрыптық балта | вотивный топорғұрыптық балтаДефинициясы1. Ғұрыптық балта – құрбандық заты, әртүрлі дәуірлерде жерлеу құралдарының маңызды бөлігі болған нағыз балтаның кішірейтілген көшірмесі. Ол ақыретте қайтыс болған адамды нақты тұрмыстық заттармен, мылтықтармен немесе қарулармен алмастыруға арналған. Мысалы, Адыгея Республикасының Ұлттық мұражайында скифтік аң стилінде жасалған ғұрыптық балта бар. 2. Этимологиясы: – 3. Өзбек: votiv bolta 4. Түрік: adak baltası 5. Ағылшын: the votive axe 6. Неміс: votiv-axt 7. Бекітілген нұсқасы: ғұрыптық-мифтік сын (2021), балта (2021) 8. Қолдану саласы: Тарих, Іс жүргізу және мұрағат ісі 9. Заңнамадағы қолданысы: Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрінің 2018 жылғы 20 қыркүйектегі № 469 бұйрығы. ... ғұрыптық-тұрмыстық әндері мен заманауи ... Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрінің 2023 жылғы 1 шiлдедегi № 357 бұйрығы. ... ағаш ұстасының балтасы, көлденең ара ... 10. Ұсыныстар: сараптама қорытындысы "ғұрыптық балта" терминін бекітуді ұсынылады. | +6 |
| 6. | втульчатый наконечник стрелы | ұңғылы жебе ұшы, жебенің ұңғылы ұшы | втульчатый наконечник стрелыұңғылы жебе ұшы, жебенің ұңғылы ұшыДефинициясы1. Ұңғылы жебе ұшы, жебенің ұңғылы ұшы – жебенің ағаш білігіне саптамаға арналған түбінде қуыс ұңғысы бар ұш түрі. 2. Этимологиясы: – 3. Өзбек: vtulkali o'q uchi 4. Түрік: darbeli ok ucu 5. Ағылшын: tubular arrowhead 6. Неміс: Pfeilspitze mit Buchse 7. Бекітілген нұсқасы: жебелі кран (2016), иілу ұшы (2017) 8. Қолдану саласы: Тарих, Іс жүргізу және мұрағат ісі 9. Заңнамадағы қолданысы: Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрінің м.а. 2022 жылғы 30 қарашадағы № 919 бұйрығы. ... жебенің ұшы – жебе денесінің бас ... Еуразиялық экономикалық комиссия Алқасының 2015 жылғы 19 мамырдағы № 55 шешімі. ... Ұңғылық шығырлар ... 10. Ұсыныстар: дефинициясын қарастыра келе, "ұңғылы жебе ұшы" терминін бекіту ұсынылады. | +4 |
| 7. | выветренный слой | морылған қабат | выветренный слойморылған қабатДефинициясы1. Морылған қабат – жел, жаңбыр, күн, аяз және т.б. сияқты табиғи факторлардың ұзақ уақыт әсеріне ұшыраған топырақтың жоғары қабаты. Бұл қабатта көбінесе артефактілер болады, бірақ оларды жылжытуға, жоюға немесе кейінгі шөгінділермен араластыруға болады, бұл олардың кездесуі мен анықтауды қиындатады. 2. Этимологиясы: – 3. Өзбек: ajinlangan qatlam? 4. Түрік: aşınmış tabaka / hava etkili tabaka 5. Ағылшын: weathered layer 6. Неміс: verwitterte Schicht 7. Бекітілген нұсқасы: мәдени қабат (2019) 8. Қолдану саласы: Тарих, Геология, геодезия және география 9. Заңнамадағы қолданысы: Қазақстан Республикасының Заңы 2016 жылғы 28 желтоқсандағы № 35-VІ ҚРЗ. ... Бұзылған гликоль ... Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрлігі Автомобиль жолдары комитеті Төрағасының 2018 жылғы 21 желтоқсандағы № 121 бұйрығы. ... тоқтататын қабаттарды салу үшін әзірленді ... 10. Ұсыныстар: сараптама қорытындысы сәулет және құрылыс саласында қолданыстағы (морылған битум) терминді ескере отырып, "морылған қабат" терминін бекітуді ұсынады. | +8 |
| 8. | галечная индустрия | малта тас индустриясы, малта тас өнеркәсібі | галечная индустриямалта тас индустриясы, малта тас өнеркәсібіДефинициясы1. Малта тас индустриясы – ерте палеолит дәуіріне тән тас өнеркәсібінің ежелгі түрлерінің бірін білдіретін археологиялық термин (Олдувай дәуірі). Ол малтатастарды құрал-саймандар жасау үшін дайындама ретінде пайдалануға негізделген. 2. Этимологиясы: индустрия (лат. industrial) - "еңбекқорлық, ынталану, ықыластылық". 3. Өзбек: tosh sanoati 4. Түрік: çakıl endüstrisi 5. Ағылшын: pebble industry 6. Неміс: kies-Industrie 7. Бекітілген нұсқасы: мәдениет индустриясы (2018) 8. Қолдану саласы: Тарих 9. Заңнамадағы қолданысы: Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрінің 2017 жылғы 22 желтоқсандағы № 890 бұйрығы. ... Қиыршықтасқа, малтатасқа, құмға жасанды және табиғи кеуекті ... Қазақстан Республикасы Индустрия және инфрақұрылымдық даму министрінің 2023 жылғы 28 сәуірдегі № 306 бұйрығы. ... экономикалық немесе индустриялық аймақтың басқарушы ... 10. Ұсыныстар: археология термині ретінде заңнамалық құжатта кездеспеді. Дефинициясын негізге ала отырып, "малта тас өнеркәсібі" терминін бекіту ұсынылады. | +4 |
| 9. | городище | қалашық, көне қала, ескі қала орны, көне қалашық | городищеқалашық, көне қала, ескі қала орны, көне қалашықДефинициясы1. Қалашық, көне қала, ескі қала орны – бұрын болған бекіністі қоныс немесе аумақ. Ол әдетте қорғанысқа қызмет ететін дуалдармен, топырақ жалдарымен қоршалған. Қалашықтар қалалармен, құлыптармен, қасиетті орындармен немесе феодалдық үйлермен байланысты болуы мүмкін. 2. Этимологиясы: – 3. Өзбек: shaharcha 4. Түрік: kalıntı 5. Ағылшын: hillfort 6. Неміс: Fundplatz 7. Бекітілген нұсқасы: қалашық (тарих) (1971), танк атыс қалашығы (2021) 8. Қолдану саласы: Тарих, Мәдениет және өнер 9. Заңнамадағы қолданысы: Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысы 2001 жылғы 25 тамыз N 1103. ... көне қала Отырарды сақтау ... Қазақстан Республикасының Заңы 2019 жылғы 26 желтоқсандағы № 288-VІ ҚРЗ. ... тұрақтар, қалашықтар, көне кесендердің, қоныстардың, бекіністердің ... Қазақстан Республикасы Президентінің 2011 жылғы 10 мамырдағы № 76 Жарлығы. ... мәдени игілік болып табылатын сирек қолжазбалардың, көне кітаптардың ... Қазақстан Республикасы Президентiнiң 1995 жылғы 21 желтоқсандағы N 2708 заң күші бар Жарлығы. ... күзет үй-жайларын, әскери қалашықтар салып ... 10. Ұсыныстар: аудармаларды, бекітілген терминдерді, заңнамалық құжаттардағы қолданысты қарастыра келе, "городище - көне қала" немесе "городище - көне қалашық" терминін бекіту ұсынылады. | +6 |
| 10. | грабительский лаз | тонаушылар ізі, тонау тесігі, тонауға қазылған тесік, қазылған жасырын жол, тонаушылық қазба | грабительский лазтонаушылар ізі, тонау тесігі, тонауға қазылған тесік, қазылған жасырын жол, тонаушылық қазбаДефинициясы1. Тонаушылар ізі, тонау тесігі, тонауға қазылған тесік, қазылған жасырын жол – бағалы заттарды алып қою үшін жерлеу орнына, қорғанға немесе өзге де археологиялық құрылысқа заңсыз ену мақсатында қазылған рұқсатсыз қазба. 2. Этимологиясы: – 3. Өзбек: yirtqich qazishmalar 4. Түрік: yağmacı tüneli / izinsiz kazı girişi 5. Ағылшын: looter’s tunnel / illegal excavation hole 6. Неміс: Raubgräbertunnel / illegales Grabungsloch 7. Бекітілген нұсқасы: тонаушы (2016) 8. Қолдану саласы: Тарих, Мәдениет және өнер 9. Заңнамадағы қолданысы: Қазақстан Республикасының Кодексі 2014 жылғы 3 шiлдедегі № 226-V ҚРЗ. ... ұлттық мүлiктi жою немесе тонау ... Ақтөбе облысы әкімдігінің 2024 жылғы 19 наурыздағы № 66 қаулысы. ... диаметрі 4 метр болатын тонау шұңқыры ... Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2013 жылғы 30 қыркүйектегі № 1009 қаулысы. ... Шайқас даласында өлгендер мен жараланғандардың заттарын ұрлау (тонау) ... 10. Ұсыныстар: ұсынушы тарап бірнеше термин нұсқаларын берген. Ал заңнамалық құжатта "тонау шұңқыры" деген термин қолданылған. Термин дефинициясын зерделей келе, "тонаушылық қазба" деп бекіту ұсынылады. Мамандардың талқылап, пікір айтуы артық болмайды. | 0 |
| 11. | грот | үңгір | гротүңгірДефинициясы1. Үңгір – табиғи немесе жасанды түрде пайда болған шағын үңгір, қуыс, көбіне жартастың ішінде орналасқан. Үңгірді адамдар пана ретінде қолданған, ежелгі мәдени қабаттар табылған. 2. Этимологиясы: – 3. Өзбек: g'or 4. Түрік: mağara 5. Ағылшын: cave 6. Неміс: Höhle 7. Бекітілген нұсқасы: үңгір туризмі (2019), үңгірлі гемангиома (2017) 8. Қолдану саласы: Тарих, Геология, геодезия және география, Мәдениет және өнер 9. Заңнамадағы қолданысы: Жамбыл облысы әкімдігінің 2020 жылғы 1 шілдедегі № 148 қаулысы. ... Ынталы үңгірі ... Қазақстан Республикасының 1999 жылғы 15 наурыздағы N 349-I Заңы. ... мүмкін кен қазу орындары, табиғи үңгірлер, басқа да ғимараттар ... Қазақстан Республикасы Туризм және спорт министрінің 2025 жылғы 28 наурыздағы № 41 бұйрығы. ... Түркістан облысының "Ақмешіт" үңгірі ... 10. Ұсыныстар: ұсынылған терминді жан-жақты қарастыра келе, сараптама қорытындысы "үңгір" терминін бекітуді ұсынады. | -4 |
| 12. | грунтовый могильник | грунттық қорым, топырақ қорым | грунтовый могильникгрунттық қорым, топырақ қорымДефинициясы1. Топырақ қорымы – қорғанды үйінділерсіз топыраққа орналастырылған жерлеу орындарынан тұратын зират. Жерлеу әдетте қарапайым қабір шұңқырларында болған. 2. Этимологиясы: қорым (нем. Grund) – "топырақ, негіз". 3. Өзбек: er osti qabristoni 4. Түрік: toprak mezar alanı 5. Ағылшын: an underground burial ground 6. Неміс: Erdfriedhof 7. Бекітілген нұсқасы: ашық топырақ (2022) 8. Қолдану саласы: Тарих, Геология, геодезия және география, Мәдениет және өнер 9. Заңнамадағы қолданысы: Қарағанды облысының әкімдігінің 2025 жылғы 8 сәуірдегі № 21/05 қаулысы. ... Шерубай қорымы, ерте темір дәуірі ... Қазақстан Республикасының Заңы 2014 жылғы 17 қаңтардағы № 165-V ҚРЗ. ... «мал қорымдарын» деген сөздер ... Ақмола облысы әкімдігінің 2020 жылғы 28 шілдедегі № А-8/377 қаулысы. ... Амангелді II қорымы ... 10. Ұсыныстар: егер қорымның бірнеше түрі бар болса, онда "топырақ қорым" деп бекітуге болады. Олай болмаған жағдайда сараптама қорытындысы заңнамалық құжаттарды негізге алып, "қорым" деп қана алып бекітуді ұсынады. Мамандардың талқылауы керек. | +3 |
| 13. | дневная поверхность | күндізгі жер беті, қазіргі жер беті, ашық жер беті | дневная поверхностькүндізгі жер беті, қазіргі жер беті, ашық жер бетіДефинициясы1. Күндізгі жер беті – археологиялық жұмыстарды жүргізу кезінде бекітілген жер бетінің қазіргі (немесе қазба басталғанға дейінгі соңғы) көкжиегі. Археологиялық нысандар мен стратиграфиялық қабаттардың пайда болу тереңдігін өлшеу үшін бастапқы нүкте ретінде қолданылады. 2. Этимологиясы: – 3. Өзбек: kunduzgi sirt 4. Түрік: gündüz yüzeyi 5. Ағылшын: daytime surface 6. Неміс: Tagesoberfläche 7. Бекітілген нұсқасы: алты күндік жұмыс аптасы (еңбек ж/е хал. әлеум. қорғ.) (2005), беткі; үсті; бет (2021) 8. Қолдану саласы: Тарих, Геология, геодезия және география, Сәулет және құрылыс 9. Заңнамадағы қолданысы: Қазақстан Республикасы Үкіметінің 1999 жылғы 10 желтоқсандағы N 1930 Қаулысы. ... Жерасты және ашық кен жұмыстарында ... Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2009 жылғы 17 ақпандағы N 172 Қаулысы. ... жер бетінде қатты күйде болатын табиғи минералдық түзілімдер ... Қазақстан Республикасының Заңы 2022 жылғы 30 маусымдағы № 130-VII ҚРЗ. ... жер пайдаланушыларға беру туралы шарт ... 10. Ұсыныстар: ұсынушы тараптан берілген нұсқалар орыс тілінде берілген "дневная поверхность" терминіне балама ретінде алынған. Дефинициясына назар аударсақ, археологиялық қазба жұмыстарындағы қазіргі жер беті жайында сөз болып тұр. Сол себепті "қазіргі жер беті" терминін бекітуге ұсынған болар едік. Мамандармен талқылау керек. | -3 |
| 14. | древняя поверхность | ежелгі жер беті | древняя поверхностьежелгі жер бетіДефинициясы1. Ежелгі жер беті – ежелгі кезеңге жататын жердің бастапқы беткі қабаты, ежелгі геологиялық кезеңдерде пайда болған жер қыртысының тұрақты континентальды бөлігін білдіретін геологиялық түсінік. Ол артефактілер орналасқан стратиграфиялық контексті анықтауда маңызды. 2. Этимологиясы: – 3. Өзбек: yerning qadimgi yuzasi 4. Түрік: dünyanın antik yüzeyi 5. Ағылшын: ancient Earth surface 6. Неміс: die alte Oberfläche der Erde 7. Бекітілген нұсқасы: ежелгі (тар.) (1971), жер бетінің радиактивті ластануы (2022) 8. Қолдану саласы: Тарих, Геология, геодезия және география, Мәдениет және өнер 9. Заңнамадағы қолданысы: Қазақстан Республикасының Заңы 2019 жылғы 26 желтоқсандағы № 288-VІ ҚРЗ. ... ежелгі елді мекендердің тарихи ... Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрінің 2023 жылғы 22 ақпандағы № 75 бұйрығы. ... жер бетінде пайда болған, минералдық ... Қазақстан Республикасы Президентінің 2018 жылғы 29 қыркүйектегі № 762 Жарлығы. ... ежелгі ескерткіштері мен Бекет Ата мазарының ... 10. Ұсыныстар: аудармаларды, бекітілген термин тіркесінің сыңарларын қарастыра келе, "ежелгі жер беті" терминін бекіту ұсынылады. | +2 |
| 15. | дротик | дарт, найза, найзаша | дротикдарт, найза, найзашаДефинициясы1. Дарт, найза, найзаша – ұзын біліктен (көбінесе ағаштан) және көбінесе тастан немесе металдан жасалған ұштан тұратын қару түрі. 2. Этимологиясы: – 3. Өзбек: dart 4. Түрік: cirit 5. Ағылшын: dart 6. Неміс: Speer 7. Бекітілген нұсқасы: – 8. Қолдану саласы: Тарих 9. Заңнамадағы қолданысы: Қазақстан Республикасы Президентінің 2024 жылғы 24 маусымдағы № 583 Жарлығы. ... Саптың ұшы найза пішінінде болады ... Қазақстан Республикасының Заңы 2014 жылғы 19 қыркүйектегі 237-V ҚРЗ. ... алдаспандар, найзалар, сүңгілер ... 10. Ұсыныстар: дефинициясын, заңнамадағы қолданысын қарай отырып, "найза" деп бекіткен дұрыс болар. Найзадан кішілеу, қысқалау қару түрі екен. Бірақ оны "найзаша" деп бекіту жөнінде мамандармен кеңесу керек. | +5 |
Қазақстан Республикасының Ғылым және жоғары білім министрлігі Тіл саясаты комитетінің тапсырмасы бойынша Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл-Қазына» ұлттық ғылыми-практикалық орталығы әзірледі.
Мағара – үңгір (пещера, грот)
Дереккөз: Бизақов С. Сөз нұсқалары және балама атаулар. - Алматы: «Самара-Принт» баспасы, 2008. – 512 бет.
Мағара – үңгір. Қазақ фольклорлық жырларында актив қолданыста болған лексика.
Қазақ тілінің кірме сөздер сөздігі / Құрастырғандар: Ш. Құрманбайұлы, С.Исақова, Б.Мизамхан және т.б. Алматы: «Ұлттық аударма бюросы» қоғамдық қоры, 2019. – 596 б.