Alań
Maqalalar
Kitaptar
Bıblıografıa

"Adam quqy" - kelisemin.

Árıne adam quqy. Máselen, "Ómir súrýge quqyń bar" nemese "olaı aıtýǵa quqyń joq" degen sóılemderdi qoldanamyz ǵoı

Quqyq (erik) – pravo sózderi (ákimshilik quqyq – admınıstratıvnoe pravo; azamattyq quqyq – grajdanskoe pravo; ortaq quqyq – obshee pravo; eńbek quqyǵy – trýdovoe pravo; ózindik quqyq – lıchnoe pravo; Tolyǵyraq ...veto quqyǵy – pravo veto; saılaý quqyǵy – pravo vybora nemese ızbıratelnoe pravo; daýys berý quqyǵy – pravo golosa; qol qoıý quqyǵy – pravo podpısı jáne t.b.) keıbir jaǵdaıda jekeshe túrde qoldanylady.
Quqyq jáne quqyqtary (pravo jáne prava) termınderi negizinen basqa sózdermen tirkesip aıtylady (jeke adamnyń quqyǵy – pravo lıchnostı; áıelderdiń quqyqtary - prava jenshın jáne t.b.). Biraq bular jekeshe túrde nemese kóptik jalǵaý qosyp jazylǵan kezde, basqa maǵynaǵa ıe bolýy da múmkin. Mysaly, salyq tóleýshiniń quqyqtary degenimiz – prava nalogoplatelshıka bolsa, al «pravo» nalogoplatelshıka desek, quqyq túsiniginiń «haqy» (birdeńe isteý erkindigi) nemese «qaqy» (qaqyń joq) maǵynasynda ol onyń óz erki nemese qaqysynyń joqtyǵyn da bildirýi yqtımal.
Kóptik jalǵaý qosylǵanda «quqyqtary» (prava) termıni kópshilik jaǵdaıda adamnyń týmysynan jazylǵan jáne ajyramas quqyqtaryna qatysty qoldanysta paıdalanylady (sábıdiń quqyqtary – prava rebenka; azamattyq quqyqtyr men mindetter – prava ı obázannostı grajdanına; adam quqyqtary men bostandyqtary – prava ı svobody cheloveka jáne t.b.). Azamattyq quqyqtarǵa baılanysty da osyny aıtýǵa bolady. Iaǵnı, adamnyń tabıǵı quqyqtary memleket ornatqan áleýmettik (shartty) quqyqtardan joǵary turady eken.
Endi Aıbek myrzanyń "Prava cheloveka" sózin "adam quqyǵy" dep aıtyp júrmiz osy durys pa? Múmkin "adam quqyǵy" emes "adam quqy" shyǵar?» degen pikirine qatysty birer sóz. Aldymen, máseleniń óte oryndy kóterlip otyrǵandyǵyna kóńil aýdarǵymyz keledi. Ekinshiden, osyndaı dúdámaldyq týdyryp otyrǵan suraqtyń mańyzdylyǵy kúndelikti praktıkada adamdy qınaltyp, «quqyǵy» degen durys pa, joq álde «quqy» deý kerek pe edi dep shatastyrǵansha, qazirden bastap bul máseleniń basyn aıyryp alý qajettigin kótergendiginde. Úshinshiden, kóptik sıpattaǵy «quqyqtary» (prava) termıni «adam quqyqtary – prava cheloveka» maǵynasynda, joǵaryda atap kórsetilgendeı, «adam quqy» (pravo) degen sózine qaraǵanda jıi qoldanylytyny anyq. Al sońǵysynyń (pravo) jekeshe túrde óte sırek aıtylatynyny sonshalyq, ony baspadan shyqqan sózdikterden, onyń ishinde zańtaný salasynyń arnaıy sózdiginen de tabý qıynǵa túsedi. Ol ishinara osy kúngi elektondyq sódikterde ǵana kezdesedi.
Áıtse de «quqyq» termıniniń sınonımi «quq», al «quq» sóziniń sınonımi - «quqyq» ekendiginde daý joq. Quqyq sózi taǵy da «erik» maǵynasynda qoldanylady (erkine jiberý, erik berý, árkimniń óz erki). Onyń sınonımderi – bılik, qaqy (birdeńe isteýge), qalaý, yqtıar, yńǵaı, huqyq (aýyzeki sózde pravo uǵymyn bildiredi. Huqyqtyń sınonımi: bılik, erik, qaqy). Máselen, keıbireýler «quqyń nemese qaqyń joq – ne ımeesh prava», «ár azamat óz múddesin qorǵaýǵa qaqyly – kajdyı grajdanın ımeet pravo zashıshat svoı ınteresy» dep jatady.
Endeshe «quq» sózi «quqyq» túsiniginiń sınonımi retinde "adam quqyǵynyń" ornyna "adam quqy" bolýǵa «qaqyly». Aýyzeki tilde ony estip te júrmiz. Biraq «quqyq, adam quqyqtary» termınderi memleketimizdiń Zańdary men resmı qujattarynda keńinen aınalysqa enip, qoldanys taýyp otyrǵandyǵyn da eskergen abzal. Endigi másele «quq» sóziniń «áleýeti» oǵan qoǵamdyq-saıası ómirde óz ornyn oıyp turyp alýyna qanshalyqty múmkindik beretindigine baılanysty bolmaq. Ony bolashaqtyń ózi kórseter. Oılanǵan durys ...
shabý